ભારતીય સંસ્કૃતિમાં હોળી અને ધૂળેટીના પર્વનું અનેરું માહાત્મ્ય છે. આ એવો તહેવાર છે જે વિખૂટા પડેલા સ્વજનોને ફરી એકવાર ઘરના આંગણે ભેગા કરે છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ભારત અને પશ્ચિમ ભારતમાં હોળીનું મહત્વ દિવાળી કરતા પણ સહેજ વધુ આંકવામાં આવે છે. પરંતુ, દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ હોળીના પર્વે વતન જવા ઈચ્છતા મુસાફરો માટે મુસાફરી ‘રંગમાં ભંગ’ સમાન બની રહી . ટ્રેન, બસ કે હવાઈ મુસાફરી – દરેક માધ્યમમાં અત્યારે ભીડ અને મોંઘવારીએ માજા મૂકી છે, જે સામાન્ય નાગરિક અને ખાસ કરીને પરપ્રાંતીય શ્રમિકોના ખિસ્સા પર સીધો પ્રહાર છે.
આ ભીડ પાછળનું સૌથી મોટું અને સંવેદનશીલ પાસું છે ‘માઇગ્રન્ટ કામદારો’નો વતન તરફનો ધસારો. ગુજરાતના સુરત, અમદાવાદ, વાપી અને અંકલેશ્વર જેવા ઔદ્યોગિક શહેરોમાં લાખો શ્રમિકો ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, ઓડિશા અને રાજસ્થાનથી આવીને વસ્યા છે. આ શ્રમિકો આખું વર્ષ પરસેવો પાડીને જે કમાણી કરે છે, તેનો મોટો હિસ્સો તેઓ હોળીના તહેવારમાં ઘરે જઈને પરિવાર સાથે ઉજવવા માંગતા હોય છે. સુરતના ટેક્સટાઇલ માર્કેટ હોય કે હીરા ઉદ્યોગ, હોળીના ૧૦ દિવસ અગાઉથી જ કારખાનાઓમાં કામદારોની પાંખી હાજરી વર્તાવા લાગે છે. રેલવે સ્ટેશનો પર હજારોની સંખ્યામાં પોટલાં અને સામાન સાથે ઉભેલા આ શ્રમિકોના ચહેરા પર વતન જવાની ખુશી તો હોય છે, પણ મુસાફરીની હાલાકીના ભયની લકીરો પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
સૌ પ્રથમ જો રેલવેની વાત કરીએ તો, ભારતીય રેલવે મધ્યમ અને ગરીબ વર્ગ માટે જીવાદોરી સમાન છે. પરંતુ હોળી જેવા મોટા તહેવારોમાં આ દોરી ટૂંકી પડતી દેખાય છે. મુંબઈ, દિલ્હી અને સુરતથી પૂર્વાંચલ તરફ જતી ટ્રેનોમાં મહિનાઓ અગાઉથી ટિકિટો ફૂલ થઈ ગઈ . સ્થિતિ એવી ગંભીર બની કે સ્લીપર અને ઈકોનોમી ક્લાસમાં વેઈટિંગ લિસ્ટ ૫૦૦ કે ૬૦૦ને પાર કરી ગયું. સરકાર ‘હોળી સ્પેશિયલ’ ટ્રેનો દોડાવવાની જાહેરાત તો કરે છે, પરંતુ મુસાફરોની લાખોની સંખ્યાના પ્રમાણમાં તે સમુદ્રમાં બિંદુ સમાન સાબિત થાય છે. જનરલ કોચની હાલત તો વર્ણવી ન શકાય તેવી હોય છે; જ્યાં ક્ષમતા કરતા ત્રણ ગણા લોકો જીવના જોખમે, શૌચાલય પાસે ઊભા રહીને કે સામાન રાખવાની બર્થ પર ચડીને ૨૪-૨૪ કલાકની મુસાફરી કરવા મજબૂર બને છે. આ દ્રશ્યો જોઈને પ્રશ્ન થાય છે કે આધુનિક ભારતમાં શું શ્રમિકો માટે સન્માનજનક મુસાફરી હજુ પણ એક સ્વપ્ન જ છે?
રેલવેમાં ટિકિટ ન મળતા મુસાફરો જ્યારે ખાનગી બસો તરફ વળે છે, ત્યારે ત્યાં પણ ‘તક જોઈને તરાપ’ મારવાની નીતિ જોવા મળે છે. ખાનગી ટ્રાવેલ્સ સંચાલકોએ હોળીના ટાણે ભાડામાં બમણો કે ત્રણ ગણો વધારો ઝીંકી દીધો છે. જે રૂટનું નિયમિત ભાડું ૮૦૦ કે ૧૦૦૦ રૂપિયા હોય, તેના અત્યારે ૨૫૦૦ થી ૩૦૦૦ રૂપિયા વસૂલવામાં આવી રહ્યા છે. આ એક પ્રકારની સંગઠિત લૂંટ છે. શ્રમિકો કે જેઓ દિવસના માંડ ૪૦૦-૫૦૦ રૂપિયા કમાતા હોય, તેમણે પોતાના વતન જવા માટે પાંચ-સાત દિવસની મજૂરી માત્ર એક તરફની ટિકિટમાં ખર્ચી નાખવી પડે છે. પરિવહન વિભાગના નિયમો માત્ર કાગળ પર રહી જતા હોય તેવું લાગે છે, કારણ કે મજબૂર મુસાફર પાસે વધુ નાણાં ચૂકવવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી.
સૌથી વધુ ચોંકાવનારી અને ચિંતાજનક સ્થિતિ હવાઈ મુસાફરીમાં જોવા મળી રહી છે. સામાન્ય રીતે જે મધ્યમ વર્ગ કે વ્યવસાયી લોકો સમય બચાવવા વિમાનનો સહારો લે છે, તેમને આ વખતે ‘આસમાની’ ભાડાનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. હોળીના સપ્તાહ દરમિયાન મુખ્ય શહેરો વચ્ચેના હવાઈ ભાડામાં ૨૦૦% થી ૩૦૦% સુધીનો તોતિંગ વધારો થયો છે. એરલાઈન્સ કંપનીઓ દ્વારા અપનાવવામાં આવતી ‘ડાયનેમિક પ્રાઈસિંગ’ નીતિ તહેવારોના સમયે સામાન્ય નાગરિકો માટે લૂંટ સમાન બની ગઈ છે. છેલ્લા ઘડીએ અમદાવાદથી દિલ્હી કે પટનાની ટિકિટ બુક કરાવવી હોય તો વ્યક્તિએ ૧૫,૦૦૦ થી ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધીની રકમ ચૂકવવી પડે છે. જે ટિકિટ સામાન્ય દિવસોમાં ૪,૦૦૦ માં મળતી હોય, તે તહેવારના નામે આટલી મોંઘી કરી દેવી એ અનૈતિક છે. સરકાર એક તરફ ‘ઉડાન’ જેવી યોજનાઓ દ્વારા સામાન્ય માણસને હવાઈ મુસાફરી સસ્તી બનાવવાની વાતો કરે છે, પણ જ્યારે ખરેખર જરૂર હોય ત્યારે એરલાઈન્સ કંપનીઓ પર કોઈ અંકુશ હોતો નથી.
આ મુસાફરીની ભીડમાં સુરક્ષા અને સ્વાસ્થ્યના પ્રશ્નો પણ જોડાયેલા છે. સ્ટેશનો અને બસ પોર્ટ પર પગ મૂકવાની જગ્યા હોતી નથી, જેના કારણે અકસ્માત કે નાસભાગ થવાની ભીતિ સતત રહે છે. પીવાના પાણી અને શૌચાલય જેવી પ્રાથમિક સુવિધાઓ પણ આ અતિશય ભીડ સામે ટૂંકી પડે છે. તંત્ર દ્વારા માત્ર વધારાની ટ્રેનો કે બસોની જાહેરાત પૂરતી નથી, પરંતુ તેનું સુચારુ સંચાલન અને ગ્રાહક હિતોનું રક્ષણ પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે.
તહેવાર એ ખુશીનો અવસર છે, કોઈની મજબૂરીનો ફાયદો ઉઠાવવાનો ધંધો નહીં. જો દેશના અર્થતંત્રના પૈડાં ફેરવનારા શ્રમિકો અને સામાન્ય નાગરિકોને પોતાના ઘરે પહોંચવા માટે આટલી માનસિક, શારીરિક અને આર્થિક યાતના ભોગવવી પડતી હોય, તો એ વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતા ગણાય. રાજ્ય સરકારોએ એસ.ટી. નિગમ દ્વારા મહત્તમ વધારાની બસો દોડાવવી જોઈએ જેથી ખાનગી લૂંટ પર લગામ લાવી શકાય. સાથે જ નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે તહેવારો દરમિયાન વિમાન ભાડાની એક ચોક્કસ ટોચમર્યાદા (Price Cap) નક્કી કરવી જોઈએ જેથી મધ્યમ વર્ગને આર્થિક ફટકો ન પડે.
હોળી એ પ્રેમ, ઉલ્લાસ અને એકતાનું પ્રતીક છે. આ તહેવારમાં જ્યારે અબાલ-વૃદ્ધ સૌ કોઈ રંગે રમતા હોય, ત્યારે મુસાફરીની આ કડવાશ આ ઉત્સાહને ઓછો કરે છે. આશા રાખીએ કે આવનારા વર્ષોમાં પરિવહન વ્યવસ્થા એટલી સજ્જ બને કે કોઈ પણ વ્યક્તિએ પોતાના વતન જવા માટે ખિસ્સા ખાલી ન કરવા પડે કે જીવના જોખમે મુસાફરી ન કરવી પડે. આયોજન માત્ર કાગળ પર નહીં, પણ સ્ટેશનો અને રસ્તાઓ પર દેખાવું જોઈએ, જેથી સામાન્ય માણસની હોળી ખરેખર ‘રંગીન’ બની રહે.
