ઈરાન સાથે ૧૯ દિવસના યુદ્ધને કારણે ઈરાન અને ઈઝરાયેલ ઉપરાંત અમેરિકા પણ આર્થિક રીતે બેહાલ બની રહ્યું છે. યુદ્ધમાં ફસાયેલા અમેરિકામાં ઘર ખરીદવાની ક્ષમતાનું સંકટ વધુ ઘેરું બની રહ્યું છે. પરિસ્થિતિ એટલી હદે પહોંચી ગઈ છે કે ૪૯ ટકા અમેરિકનો નિયમિત ભાડું કે લોનના હપ્તાની ચુકવણી કરી શકતાં નથી. એક સર્વે મુજબ ગયા વર્ષે મે મહિનામાં આ આંકડો ૪૪ ટકા હતો, જે એક વર્ષ કરતાં પણ ઓછા સમયમાં ૫ ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.
પરિસ્થિતિ એટલી હદે પહોંચી ગઈ છે કે લોકોને ભાડાં અને લોન ચૂકવણી માટે પૈસા બચાવવા માટે તેમના ભોજનમાં ઘટાડો કરવો પડી રહ્યો છે અને ભૂખમરો સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેમણે વેકેશન ગાળવાનાં તેમનાં સપનાંઓ છોડવાં પડી રહ્યાં છે અને તબીબી સારવાર પણ મુલતવી રાખવી પડી રહી છે. રેડફિનના સર્વે મુજબ ૬૭ ટકા Gen Z ને ઘર ખરીદવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. Gen X માટે આ આંકડો ૫૩ ટકા અને બેબી બૂમર્સ માટે ૩૬ ટકાનો છે. ૧૯૯૭ થી ૨૦૧૨ ની વચ્ચે જન્મેલાં લોકોને Gen Z કહેવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે ૧૯૬૫ થી ૧૯૮૦ ની વચ્ચે જન્મેલાં લોકોને Gen X અને ૧૯૪૬ થી ૧૯૬૪ ની વચ્ચે જન્મેલી પેઢીને બેબી બૂમર કહેવામાં આવે છે.
પરિસ્થિતિ એટલી હદે પહોંચી ગઈ છે કે અમેરિકામાં એક સામાન્ય ઘર ખરીદવા માટે વાર્ષિક ૧,૧૧,૦૦૦ ડોલરની આવક જરૂરી બની ગઈ છે, જે દેશના સરેરાશ પરિવારની આવક કરતાં ૨૫,૦૦૦ ડોલર વધુ છે. અમેરિકામાં રહેઠાણ ક્યારેય આટલું મોંઘું નહોતું. લોકોને પોતાનો સામાન વેચવો પડી રહ્યો છે અને ઘણાં યુવાનો પૈસા બચાવવા માટે પોતાનાં માતાપિતાનાં ઘરે રહેવા જઈ રહ્યાં છે. અમેરિકા મંદીમાં ફસાઈ જવાની શક્યતા વધી રહી છે. ફેબ્રુઆરીમાં આગામી ૧૨ મહિનામાં મંદીની સંભાવના વધીને ૪૮.૬ ટકા થઈ ગઈ, જે ૨૦૨૦ ના રોગચાળા પછી સૌથી વધુ છે.
છેલ્લા છ મહિનામાં તેમાં ૧૫ ટકાનો વધારો થયો છે. આ સંભાવના મૂડીઝ ઇકોનોમિક ઇન્ડિકેટર પર આધારિત છે, જે વ્યાપક આર્થિક ડેટા અને મશીન લર્નિંગ મોડેલનો ઉપયોગ કરે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે શેરબજાર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની નીતિઓમાંથી વિશ્વાસ ગુમાવી રહ્યું છે. નાસ્ડેક સોમવારે ૪ ટકા ઘટ્યો, જે સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨ પછીનો સૌથી મોટો એક દિવસનો ઘટાડો છે. એવી આશંકા છે કે બજારમાં ચાલી રહેલી ઊથલપાથલ વાસ્તવિક અર્થતંત્રમાં ફેલાઈ શકે છે.
તાજેતરના મહિનાઓમાં પહેલાથી જ ઘટી રહેલા ગ્રાહક વિશ્વાસને વધુ ફટકો પડી શકે છે. આનાથી ગ્રાહક ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, જે અમેરિકન અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર છે. ડેલ્ટા એરલાઇન્સે સોમવારે તેના નફાના અંદાજને ઘટાડ્યો હતો અને ચેતવણી આપી કે કોર્પોરેટ અને ગ્રાહક વિશ્વાસમાં ઘટાડો હવાઈ મુસાફરીની માંગને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યો છે. S&P ગ્લોબલ માર્કેટ ઇન્ટેલિજન્સ અનુસાર ૨૦૨૫ ના પ્રથમ બે મહિનામાં કોર્પોરેટ નાદારીની કુલ સંખ્યા ૧૨૯ છે.
ઊંચા ટેરિફના જોખમને ટાંકીને, ગોલ્ડમેન સૅક્સે મંદીની આગાહી વધારી છે. વોલ સ્ટ્રીટ બેંક હવે આગામી ૧૨ મહિનામાં મંદીની ૨૦ ટકા શક્યતા જુએ છે, જે અગાઉ ૧૫ ટકા હતી. ગોલ્ડમેન સૅક્સના અર્થશાસ્ત્રીઓએ ગ્રાહકોને લખેલી એક નોંધમાં લખ્યું છે કે જો ખૂબ જ નબળો ડેટા હોવા છતાં વ્હાઇટ હાઉસ તેની નીતિઓ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ રહેશે, તો મંદીનું જોખમ વધશે. ૧૯૯૯ થી ૨૦૦૧ સુધી અમેરિકાના ટ્રેઝરી સેક્રેટરી તરીકે સેવા આપનારા લોરેન્સ સમર્સે આગાહી કરી છે કે આગામી બે વર્ષમાં અમેરિકાના અર્થતંત્રમાં મંદી આવી શકે છે. સમર્સના મતે જ્યારે પણ ફુગાવો ૪ ટકાથી વધુ થયો અને બેરોજગારીનો દર ૪ ટકાથી નીચે ગયો ત્યારે મુખ્ય વૈશ્વિક અર્થતંત્રોએ મંદીનો અનુભવ કર્યો છે. અમેરિકાએ આ બંને માપદંડોને વટાવી દીધા છે.
વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ અને ટેસ્લા અને સ્પેસએક્સના સીઈઓ એલોન મસ્કના મતે, અમેરિકા પહેલેથી જ મંદીમાં છે. જો કેપિટોલને ખોટી રીતે ફાળવવામાં આવે તો આગામી દિવસોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે. માઈક્રોસોફ્ટના સહસ્થાપક બિલ ગેટ્સે જણાવ્યું હતું કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે ફુગાવો વધ્યો છે, જેના કારણે મોટા ભાગના દેશોએ વ્યાજ દરમાં વધારો કર્યો છે. વ્યાજ દરમાં આ વધારો અર્થતંત્રને ધીમું કરી રહ્યો છે અને મંદી તરફ દોરી શકે છે.
અમેરિકા વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે અને મોટા ભાગના દેશો તેની સાથે જોડાયેલા છે. ૨૦૦૮ ની મંદી પણ અમેરિકામાં શરૂ થઈ હતી અને પછી તેણે સમગ્ર વિશ્વને ઘેરી લીધું હતું. જો કે, તે સમયે ભારત પર તેની અસર ઓછી હતી. ફુગાવો ૪૧ વર્ષના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગયો છે. ડેટા દર્શાવે છે કે ઊર્જા, ખાદ્ય પદાર્થો અને મકાનોના ભાવમાં વધારો થયો છે, જેના કારણે અમેરિકાનો ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક જૂનમાં ૯.૧ ટકા પર પહોંચી ગયો છે. આનાથી ફેડરલ રિઝર્વ આ મહિનાના અંત સુધીમાં વ્યાજ દરમાં ૧૦૦ બેસિક પોઈન્ટ અથવા ૧ ટકા વધારો કરી શકે છે.
અમેરિકામાં ખનિજ તેલ અને ગેસના ભાવમાં તાજેતરમાં જ તીવ્ર વધારો થયો છે. મંગળવારે દેશમાં ગેસોલિનના ભાવ ૩.૭૨ ડોલર પ્રતિ ગેલન પર પહોંચી ગયા, જે ૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ પછીનો સૌથી વધુ છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન સાથે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી ભાવમાં પ્રતિ ગેલન ૭૪ સેન્ટનો વધારો થયો છે. આ ગયા મહિનામાં ૨૬.૯ ટકાનો વધારો દર્શાવે છે, જે વાવાઝોડા કેટરિના પછીનો સૌથી મોટો એક મહિનાનો વધારો છે. ઐતિહાસિક રીતે, મંદી સિવાય આટલી ઊંચી સંભાવના ક્યારેય જોવા મળી નથી. રોજગારનું બજાર બગડતાં મંદીની શક્યતા વધી રહી છે. ૨૦૨૬ના માર્ચમાં તે ૫૦ ટકાથી વધુ થવાની ધારણા છે, કારણ કે ઈરાનના યુદ્ધને કારણે ક્રુડ ઓઇલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થયો છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધના ડેટા પર નજર કરીએ તો COVID-૧૯ રોગચાળા સિવાય દરેક મંદી પહેલાં ખનિજ તેલના ભાવમાં વધારો થયો છે.
માત્ર ૨૦ દિવસ પહેલાં વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા ગણાતા અમેરિકામાં શેરબજાર સર્વકાલીન ઉચ્ચતમ સ્તરે હતું. દેશની અર્થવ્યવસ્થા સ્વસ્થ ગતિએ આગળ વધી રહી હતી અને મંદીના કોઈ સંકેત દેખાતા નહોતા. પરંતુ હવે, દરેક જગ્યાએ મંદીની ચર્ચા થઈ રહી છે. મંદીના ભયથી શેરબજાર હચમચી રહ્યું છે. GDP નો અંદાજ ઘટી રહ્યો છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને તેમની આર્થિક ટીમ બાબતમાં મંદીની શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતે મંદીની શક્યતાને નકારી નથી. તેમના નિવેદન બાદ, સોમવારે શેરબજાર તૂટી પડ્યું હતું. ડાઉ જોન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એવરેજ પણ મંગળવારે ટ્રેડિંગમાં ૬૦૦ પોઇન્ટ ઘટી હતી. ૧૯ ફેબ્રુઆરીથી S&P ૫૦૦ માં સમાવિષ્ટ કંપનીઓના માર્કેટ કેપમાં ૫ ટ્રિલિયન ડોલરનો ઘટાડો થયો છે.
આશ્ચર્યજનક રીતે અમેરિકન અર્થતંત્ર માટેનું ચિત્ર ફક્ત ૨૦ દિવસમાં બદલાઈ ગયું છે. જે રોકાણકારો થોડા મહિના પહેલાં અર્થતંત્રને ખૂબ મજબૂત માનતા હતા તેઓ હવે આવનારી મુશ્કેલીઓ માટે પોતાને તૈયાર કરી રહ્યા છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની આર્થિક કાર્યસૂચિ, ખાસ કરીને તેમની તરંગી ટેરિફ યોજનાઓની આસપાસની મૂંઝવણ અર્થતંત્રમાં અનિશ્ચિતતાનું વાતાવરણ ઊભું કરે છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે અમેરિકન અર્થતંત્ર ખૂબ જ સ્થિતિસ્થાપક છે. તે પડકારોનો સામનો કરી શકે છે અને વિકાસ ચાલુ રાખી શકે છે, પરંતુ તેને અનિશ્ચિતતા પસંદ નથી. ટેરિફ કિંમતમાં વધારો કરે છે અને વૃદ્ધિને અસર કરે છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું વહીવટીતંત્ર વારંવાર તેના અભિગમમાં ફેરફાર કરીને પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી રહ્યું છે. અનિશ્ચિતતાનું સ્તર ભયજનક છે. આના કારણે માંગમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે, કંપનીઓ રોકાણ રોકી રહી છે અને લોકો ખર્ચ કરવાનું ટાળી રહ્યા છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની તરંગી નીતિઓને કારણે અર્થતંત્ર વારંવાર આંચકાઓનો ભાર વહન કરી રહ્યું છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
