સાઉદી અરેબિયા, બહેરીન, કુવૈત, ઓમાન, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, મસ્કત વગેરે ગલ્ફના દેશો પરંપરાગત રીતે અમેરિકાના આશ્રિત રહ્યા છે. અમેરિકા સાથે તેમણે પેટ્રોડોલરના કરાર કર્યા છે, જેના બદલામાં અમેરિકા તેમને સંરક્ષણ આપે છે. ગલ્ફના દેશોને મુખ્ય ડર ઇઝરાયેલનો હતો, જેને કારણે તેમણે અમેરિકા સાથે સંરક્ષણ કરારો કર્યા હતા. આ સંરક્ષણ માટે અમેરિકાએ ગલ્ફના દેશોમાં પોતાનાં લશ્કરી થાણાંની સ્થાપના કરી હતી. આ લશ્કરી થાણાંઓ ગલ્ફના દેશોને સુરક્ષા પ્રદાન કરવાને બદલે તેમની બરબાદીનું કારણ બની ગયાં છે.
તાજેતરમાં ઇઝરાયેલે અને અમેરિકાએ ઇરાન પર હુમલો કર્યો તેનો બદલો લેવા ઇરાને તમામ ગલ્ફના દેશો પર મિસાઇલો વડે હુમલાઓ કર્યા છે. આ હુમલાઓમાં તેમને અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું છે. જે દુબઇને ગલ્ફનું સૌથી સલામત શહેર અને આર્થિક પાટનગર ગણવામાં આવતું હતું, તેના પર પણ ઇરાને હુમલાઓ કરીને તેની કમ્મર ભાંગી નાખી છે. ગલ્ફના દેશો ઇરાનના આ ઓચિંતા આક્રમણને કારણે એટલા બધા ગભરાઈ ગયા છે કે તેમણે અમેરિકામાં અબજો ડોલરનું રોકાણ કરવાની યોજનાઓ પણ માંડી વાળી છે. ઇરાન દ્વારા ગલ્ફના ખનિજ તેલના કૂવાઓ પર જે રોકેટમારો કરવામાં આવી રહ્યો છે, તેને કારણે પેટ્રોડોલર પણ જોખમમાં આવી ગયો છે.
સાઉદી અરેબિયા, કતાર, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), બહેરીન અને કુવૈત દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા અનુસાર, ૨૮ ફેબ્રુઆરીથી ૪ માર્ચ દરમિયાન ખાડી દેશો પર છોડવામાં આવેલી મિસાઇલોની સંખ્યા ૫૫૦ થી વધુ થઈ ગઈ છે. ઓમાને મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓની સંખ્યા જાહેર કરી નથી. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિઆને ગલ્ફ દેશો પરના આ હુમલાઓ બદલ માફી માંગી છે અને વચન આપ્યું છે કે જો તેમની જમીનનો ઉપયોગ ઈરાન પર હુમલો કરવા માટે નહીં થાય, તો ઈરાન પણ તેમના પર હુમલો કરશે નહીં.
ગયા વર્ષે ઇઝરાયલ સામેના ૧૨ દિવસના યુદ્ધ કરતાં ચાલુ યુદ્ધ દરમિયાન ઇરાને ગલ્ફના દેશો તરફ વધુ મિસાઇલો છોડી છે. ઈરાનની સંરક્ષણ ક્ષમતાઓમાં બેલિસ્ટિક, ક્રુઝ અને હાઇપરસોનિક મિસાઇલોનો સમાવેશ થાય છે અને તેની પાસે ડ્રોન પણ છે, પરંતુ તેણે તેની વ્યૂહરચના ઇઝરાયલ અને ગલ્ફના દેશો સામે હુમલા કરવા તરફ બદલી નાખી હોય તેવું લાગે છે. ઈરાન પાસે ટૂંકા અને મધ્યમ અંતરની મિસાઈલો છે. ઈરાનની ટૂંકા અંતરની મિસાઈલો ૩૦૦ થી ૧,૦૦૦ કિલોમીટરની રેન્જ ધરાવે છે. આ મિસાઈલો ગલ્ફ રાજ્યો સહિત ઘણા પડોશી દેશોને તેમની રેન્જમાં લાવે છે. મધ્યમ અંતરની મિસાઇલો એક હજારથી બે હજાર કિલોમીટરની રેન્જ ધરાવે છે અને ઇઝરાયલ સુધી પહોંચી શકે છે.
ઈરાનનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ શસ્ત્ર બેલિસ્ટિક મિસાઈલ છે, જે ખૂબ ઊંચાઈ સુધી પહોંચી શકે છે અને ત્યાંથી ચાપમાં લક્ષ્યોનો પીછો કરી શકે છે. તેહરાન તેનાં બેલિસ્ટિક મિસાઇલોને દુશ્મનને નુકસાન પહોંચાડવા માટેનું સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર માને છે, જે તેની વાયુસેનાનો વિકલ્પ છે. પ્રતિબંધો તેને પરંપરાગત શસ્ત્ર બજારોમાં પ્રવેશતાં અટકાવે છે, જેના કારણે તેની વાયુસેના સંવેદનશીલ બને છે. ક્રુઝ અને હાઇપરસોનિક મિસાઇલો ઓછી ઊંચાઈએ ઊડે છે અને તેમને લક્ષ્યો સુધી પહોંચવા માટે એર પાવર એન્જિનની સહાયની જરૂર પડે છે.
ઈરાન હાલમાં ઇઝરાયલ અને ખાડી દેશો બંને પર મિસાઇલો છોડી રહ્યું છે. આ અગાઉના યુદ્ધથી વિપરીત છે. અગાઉ તેહરાને ફક્ત ખાડીમાં કતારના અલ-ઉદેદ બેઝ પર હુમલો કર્યો હતો. યુદ્ધના પહેલા ચાર દિવસમાં ઈરાને ઇઝરાયલ પર લગભગ ૩૬ વખત મિસાઇલો છોડી હતી. પહેલા દિવસે સૌથી વધુ ૨૦ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી, જેમાં સરેરાશ બે થી ત્રણ મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી. બીજા દિવસે આ વલણ ઉલટું થયું. બીજા દિવસે દૈનિક મિસાઇલ રાઉન્ડની સંખ્યા ઘટીને ચાર થઈ ગઈ અને ત્રીજા અને ચોથા દિવસે છ થઈ ગઈ. દરમિયાન, દરેક રાઉન્ડમાં ઇઝરાયલ દ્વારા છોડવામાં આવેલી મિસાઇલોની સરેરાશ સંખ્યા બીજા દિવસે વધીને ૯ થી ૩૦ થઈ ગઈ.
ઈરાને યુદ્ધની શરૂઆતથી ૪ માર્ચ સુધી ઇઝરાયલ પર ૧૨૮ મિસાઇલો છોડી હતી. ગુરુવાર સવાર સુધી આ હુમલાઓમાં ૧૦ ઇઝરાયલીઓ માર્યા ગયાં હતાં પરંતુ કોઈ સૈનિક ઘાયલ થયો ન હતો. ઈરાને તેણે કેટલી મિસાઈલો છોડી છે તેનો ચોક્કસ આંકડો જાહેર કર્યો નથી, પરંતુ યુદ્ધના પાંચમા દિવસે ગલ્ફ અને ઇઝરાયલમાં અમેરિકન બેઝ પર ૧૭ મિસાઈલો છોડવામાં આવી હતી. ચાલુ અને અગાઉનાં યુદ્ધો દરમિયાન ઇરાને તેના લગભગ અડધા મિસાઇલ લોન્ચ પ્લેટફોર્મ ગુમાવ્યાં છે. આનાથી મિસાઇલ યુનિટ વચ્ચેનું સંકલન નબળું પડ્યું અને તેમને અટકાવવાનું સરળ બન્યું છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયલ ગોળીબાર પહેલાં અથવા તે દરમિયાન પ્રક્ષેપણ કરતી ટીમોને નિશાન બનાવી રહ્યાં છે. જ્યારે એ કહેવું અશક્ય છે કે હજુ પણ કેટલાં પ્લેટફોર્મ કાર્યરત છે.
ઈરાને અખાતમાં અમેરિકન બેઝ તરીકે વર્ણવેલાં લક્ષ્યો પર હુમલાઓ વધારી દીધા છે. યુએઈ, બહેરીન, કુવૈત, કતાર અને સાઉદી અરેબિયાનાં સંરક્ષણ મંત્રાલયોના ડેટાના આધારે, ઈરાને ચાર દિવસમાં ખાડી દેશો પર ૫૫૧ મિસાઇલો છોડી છે. આ સંખ્યા પાછલા યુદ્ધ કરતાં વધારે છે, જ્યારે ઈરાને ૧૨ દિવસના સમયગાળામાં ઈઝરાયલ પર આશરે ૫૦૦ મિસાઈલો છોડી હતી. આ દેશોએ ઈરાની હુમલાઓને તેમની સાર્વભૌમત્વ પર અસ્વીકાર્ય હુમલો ગણાવીને નિંદા કરી છે અને દાવો કર્યો છે કે નાગરિક લક્ષ્યોને પણ નિશાન બનાવવામાં આવ્યાં હતાં. બહેરીન, કુવૈત અને યુએઈમાં થયેલા હુમલામાં સાત લોકો માર્યા ગયાં હતાં, જ્યારે ઓમાનના દરિયાકાંઠે તેલના ટેન્કર પર એક વ્યક્તિનું મોત થયું હતું. ખાડી દેશોએ હજુ સુધી ઈરાન સામે કોઈ લશ્કરી કાર્યવાહી કરી નથી પરંતુ તેમણે સંરક્ષણાત્મક પગલાં અને રાજદ્વારી દબાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.
નિકોલસ કાર્લના મતે ગલ્ફ દેશોને નિશાન બનાવવાના નિર્ણયથી ઈરાનને એવાં શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવાની તક મળી છે જે અગાઉના સંઘર્ષોમાં ઉપયોગ માટે યોગ્ય ન હતાં. ગયા વર્ષે જૂનમાં ઈરાન ફક્ત એવાં શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું હતું જે ઇઝરાયલ સુધી પહોંચી શકે છે. હવે તે ટૂંકા અંતરની મિસાઇલોનો પણ ઉપયોગ કરી શકે છે, એટલે કે ગયા વર્ષે નકામાં હતાં તે બધાં પ્લેટફોર્મ હવે ઉપયોગી બની ગયાં છે. ઈરાન પણ શાહેદ ડ્રોનનો ઉપયોગ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, જેનો અર્થ એ કે તેની પાસે હજુ પણ ઘણી સક્રિય સિસ્ટમો છે.
અમેરિકન જનરલ ડીન કેનના જણાવ્યા અનુસાર યુદ્ધના પહેલા દિવસની તુલનામાં ઈરાની બેલિસ્ટિક મિસાઈલ હુમલામાં ૮૬ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. ખાડી પર ઈરાનના હુમલાઓમાં મિસાઈલો કરતાં ઘણા વધુ ડ્રોનનો ઉપયોગ થયો છે. ૪ માર્ચની બપોર સુધીમાં, ખાડી દેશો પર ૧,૪૯૩ ડ્રોન અને ૫૫૧ મિસાઈલો છોડવામાં આવી હતી. આ સંખ્યા બાર દિવસના યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને ઈઝરાયલ પર છોડેલા ૧,૧૦૦ ડ્રોન કરતાં વધુ છે. ઈરાનની વ્યૂહરચના કદાચ ગલ્ફ દેશોને પીછેહઠ કરવા દબાણ કરવાની છે, જેથી તેઓ વોશિંગ્ટન અને તેલ અવીવ પર દબાણ વધારી શકે.
અમેરિકન જનરલ ડીન કેનના મતે યુદ્ધના પહેલા દિવસની તુલનામાં ઈરાની ડ્રોન હુમલાઓમાં ૭૩ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. શક્ય છે કે ઈરાન સ્ટોક બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોય, કારણ કે સતત ઉત્પાદન જાળવી રાખવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. ઇઝરાયલનો અંદાજ છે કે યુદ્ધ પહેલાં ઇરાન પાસે આશરે ૨,૫૦૦ બેલિસ્ટિક મિસાઇલો હતી. ઇરાન દર મહિને આશરે ૧૦૦ મિસાઇલોનું ઉત્પાદન કરે છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દાવો કરે છે કે અમેરિકા પાસે અમર્યાદિત શસ્ત્રો છે, જ્યારે ઈરાનના સંરક્ષણ મંત્રાલયનું કહેવું છે કે તેમની પાસે અમેરિકાએ જે યોજના બનાવી છે તેના કરતાં વધુ સમય સુધી લડવાની ક્ષમતા છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
