નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) એ ૨૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુની ઓફર ફોર સેલ માટે રોથ્સચાઈલ્ડને સ્વતંત્ર સલાહકાર તરીકે પસંદ કર્યા તેને કારણે વિવાદનો મધપૂડો છંછેડાઈ ગયો છે અને ભારતનાં જૂનાં જખમો તાજાં થયાં છે. આજની નવી પેઢીને કદાચ ખબર નહીં હોય પણ ભારતને ગુલામ બનાવનારી ઇસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના મુખ્ય માલિકોમાં રોથ્સચાઈલ્ડ પરિવારની પણ ગણના થતી હતી.
થોડા સમય પહેલાં પાકિસ્તાનની જાસૂસી સંસ્થા આઈએસઆઈ દ્વારા ભારતમાં નકલી ચલણી નોટો ઘુસાડવાનું જે ષડ્યંત્ર ચાલતું હતું, તેમાં પણ પડદા પાછળ રોથ્સચાઈલ્ડ કંપની કામ કરી રહી હતી. રોથ્સચાઈલ્ડ કંપની લગભગ ૨૦૦ વર્ષનો વિવાદાસ્પદ ઇતિહાસ ધરાવે છે. વોટરલૂના યુદ્ધમાં નેપોલિયન હારી ગયો ત્યારે રોથ્સચાઈલ્ડ ફેમિલી દ્વારા જૂઠી અફવા ફેલાવી દેવામાં આવી હતી કે બ્રિટન હારી ગયું છે. તેને કારણે ગભરાટમાં આવી ગયેલા બ્રિટીશરો દ્વારા બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડના શેરો પાણીના ભાવે વેચી દેવામાં આવ્યા હતા, જે રોથ્સચાઈલ્ડે તરત ખરીદી લીધા હતા, જેના થકી બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ પર તેની માલિકી પ્રસ્થાપિત થઈ ગઈ હતી. આજે પણ દુનિયાનું સંચાલન કરતાં ૧૩ પરિવારોની યાદીમાં રોથ્સચાઈલ્ડનો સમાવેશ થાય છે.
વૈશ્વિક નાણાંકીય ક્ષેત્રમાં કેટલાંક નામો તેમની બેલેન્સ શીટને કારણે પ્રખ્યાત છે, જ્યારે અન્ય તેમના ઇતિહાસ અને દંતકથાઓ માટે જાણીતાં છે અને રોથ્સચાઇલ્ડ એન્ડ કંપની તેમાંની બીજી શ્રેણીમાં આવે છે. રોથ્સચાઈલ્ડ એક એવી પેઢી છે, જે હંમેશા પૈસા અને શક્તિના આંતરછેદ પર રહી છે. યુદ્ધ, સામ્રાજ્ય અને કટોકટી દરમિયાન, તેણે શાંતિથી નાણાં પૂરા પાડ્યા છે, પુનર્ગઠન કર્યું છે અને એવાં પરિણામો આપ્યાં છે, જે ભાગ્યે જ પુસ્તકોમાં આવે છે. તેનાં પ્રશંસકો તેને સ્થિર અને વિશ્વસનીય માને છે, તેના ટીકાકારો તેને અણનમ તરીકે ફગાવી દે છે અને સામાન્ય લોકો તેને કાચી શક્તિ તરીકે સમજે છે. કોઈ પણ દૃષ્ટિકોણથી, આ નામ તેની હાજરી સાથે પ્રભાવ પાડે છે. દુનિયામાં જેને ડીપ સ્ટેટ તરીકે માનવામાં આવે છે, તેનો મુખ્ય હિસ્સો રોથ્સચાઈલ્ડ છે.
નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જના IPO માટે રોથ્સચાઈલ્ડની પસંદગી શા માટે કરવામાં આવી? આ નિર્ણય કોણે કર્યો? તેના જવાબો મળતા નથી. ભારતના સ્થાનિક બેન્કરો પણ મોટા IPO ને હેન્ડલ કરી શકતા હતા, પરંતુ રોથ્સચાઈલ્ડ એવા રૂમમાં ઉપયોગમાં લેવાતી સૂક્ષ્મ શક્તિથી કાર્ય કરે છે, જ્યાં સાર્વત્રિક નાણાંકીય લિવર શાંતિથી ફરે છે. સ્વતંત્ર સલાહકાર તરીકે રોથ્સચાઇલ્ડનું સ્થાન ફક્ત પ્રતીકાત્મક નથી.
તે કંપનીને NSE IPO આર્કિટેક્ચર, માલિકી સ્તરો, શેર માળખાં, રોકાણકારોની પસંદગીઓ અને કિંમત નિર્ધારણ વ્યૂહરચનાઓમાં સંપૂર્ણ સત્તા આપે છે. ખોટાં કાર્યોની ગેરહાજરીમાં પણ, આ સ્તરની પહોંચ એક વ્યૂહાત્મક લાભ બનાવે છે, જે રોથ્સચાઈલ્ડ કંપનીને અન્ય કોઈ પણ કંપની કરતાં મૂડીના માર્ગને સમજવા અને સંભવિત રીતે પ્રભાવિત કરવાની મંજૂરી આપે છે. આવાં બજારોમાં, જ્ઞાન પોતે જ લીવરેજ બની શકે છે, જે નક્કી કરે છે કે માળખાકીય તકોનો લાભ કોને મળી શકે છે. ચીન તેના મૂડીબજારને સખત રીતે સુરક્ષિત રાખે છે અને રોથ્સચાઇલ્ડ જેવા વિદેશી સલાહકારોને નજીક આવવા દેતું નથી.
તેનાથી વિપરીત, ભારતે એક અલગ જોખમી રસ્તો પસંદ કર્યો છે. રોથ્સચાઈલ્ડ પરિવારનો પાકિસ્તાન સાથેનો સંબંધ ઊંડો છે. ૧૯૮૮માં બેનઝીર ભુટ્ટોની નવી ચૂંટાયેલી સરકારે ખાનગીકરણની વ્યૂહરચના બનાવવા અને સરકારી કંપનીઓના વેચાણ માટે ઉમેદવારોની યાદી બનાવવા માટે બ્રિટિશ કંપની NM રોથ્સચાઈલ્ડને સલાહકાર તરીકે નિયુક્ત કરી હતી. રોથ્સચાઈલ્ડના અહેવાલમાં પાકિસ્તાનના મૂડી બજારોના નિર્માણ માટે વ્યાપક માલિકી મોડેલની ભલામણ કરવામાં આવી હતી અને સંભવિત વિનિવેશ માટે હબીબ બેંક સહિત મુખ્ય રાજ્ય સાહસોને ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા હતા. બેનઝીર ભુટ્ટોનો કાર્યકાળ સંપૂર્ણ મુદત પહેલાં વિવાદ વચ્ચે સમાપ્ત થયો હોવા છતાં, રોથ્સચાઈલ્ડ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી બ્લુપ્રિન્ટ પછીના ખાનગીકરણને પ્રભાવિત કર્યું હતું.
રોથ્સચાઇલ્ડની શરૂઆતની ભલામણો પછી તબક્કાવાર ખાનગીકરણ કરવામાં આવ્યું અને અંતે તેનું નિયંત્રણ આગા ખાન ફંડ ફોર ઇકોનોમિક ડેવલપમેન્ટ (AKFED) ને સોંપવામાં આવ્યું હતું, જે ભારતની DCB બેંક સાથે એક સામાન્ય મુખ્ય હિસ્સેદાર છે, જ્યાં AKFED નોંધપાત્ર હિસ્સો (લગભગ ૧૫ ટકા) ધરાવે છે. વર્ષ ૨૦૨૩માં દેવાની અંધાધૂંધી અને IMFની ઉદાસીનતા વચ્ચે પાકિસ્તાન સાર્વભૌમ ડિફોલ્ટ પર ટકી રહ્યું હતું, ત્યારે રોથ્સચાઈલ્ડ એન્ડ કંપની વડા પ્રધાન શેહબાઝ શરીફના નેતૃત્વમાં દેવાના પુનર્ગઠન પર સલાહ આપવા માટે ફરીથી ઊભરી આવી હતી. ત્રણ વર્ષ પછી, તે જ કંપની હવે ભારતના NSE માટે તેના IPO માટે સ્વતંત્ર સલાહકાર તરીકે સ્થાન પામે છે. આ કંપનીની નિમણૂક ભેદી રીતે કરવામાં આવી છે.
જ્યારે ૨૦૦૦ ના દાયકાની મધ્યમાં રોથ્સચાઈલ્ડની શાખા ગણાતી બ્રિટીશ ચલણી કાગળ સપ્લાયર દે લા રુ કંપની ભારતનાં સંવેદનશીલ અધિકારક્ષેત્રોમાં વ્યાપારી રીતે કાર્યરત હતી ત્યારે આ વ્યવસ્થા કાગળ પર સંપૂર્ણપણે કાયદેસર હતી. છતાં નકલી ચલણના પ્રવાહના આરોપો અને ત્યાર બાદની તપાસે અવિશ્વાસના અવશેષો છોડી દીધા હતા. પાકિસ્તાને ઘણા દાયકાઓથી નકલી ચલણના રેકેટથી ભારતના અર્થતંત્રને તારાજ કરવામાં સફળ રહ્યું, જે પરિસ્થિતિ કોઈક રીતે દે લા રુની ચલણ છાપવાની ઇકોસિસ્ટમના ઉપયોગથી ઉદ્ભવી હતી.
પાકિસ્તાની ગુપ્તચર એજન્સીઓ બંને રાષ્ટ્રોને પૂરા પાડવામાં આવેલા સમાન સુરક્ષા કાગળોનો ઉપયોગ કરીને ચલણ જેહાદનું આયોજન કર્યું હતું, જેણે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી નકલી નોટો ભારતમાં પમ્પ કરી હતી, જે વોટરમાર્ક અને થ્રેડો જેવી ૯૫ ટકા અસલી નોટોની સુવિધાઓની નકલ કરતી હતી. નેપાળ અને બાંગ્લા દેશની સરહદો દ્વારા દાણચોરી કરીને, આ નકલી નોટો વડે કાળાં નાણાંના પરિભ્રમણમાં વધારો કર્યો હતો, જેના કારણે અબજો રૂપિયાની આવક અને શોધનો બોજ ગુમાવવો પડ્યો હતો.
વધુ ખરાબ વાત એ છે કે NIA તપાસમાં આ રેકેટને આતંકવાદી ભંડોળ સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલા અને કાશ્મીરમાં આતંકવાદનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં હવાલા નેટવર્ક્સ દ્વારા મની લોન્ડરિંગ દ્વારા ભારતમાં હજારો વિસ્ફોટો કરવામાં આવ્યા હતા. નાના વેપારીઓ અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન થયું, કારણ કે નકલી નોટો દૈનિક વ્યવહારોમાં ઘૂસણખોરી કરી ગઈ હતી. ગુપ્તચર સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવેલી ચેતવણીઓ છતાં, ભારતે પી. ચિદમ્બરમના નાણાં મંત્રાલય હેઠળ દેલા રુ કંપનીને ઠેકો આપવાની રાજકીય ભૂલ માટે ભારે કિંમત ચૂકવી હતી. ૨૦૨૫ ની ફિલ્મ ધુરંધરમાં સીબીઆઈ તપાસ અને આતંકવાદી સંબંધોને નાટકીય રીતે રજૂ કરતી આ ગાથાનું પુનરુત્થાન દર્શાવે છે કે આવા દાખલાઓ જાહેર માનસમાં કેવી રીતે ટકી રહે છે.
રોથ્સચાઈલ્ડનો પોતાનો વારસો સરહદ પારનાં રાજ્યકાર્યોમાં ડૂબેલો છે. યુરોપમાં રોથ્સચાઈલ્ડ પરિવારનો ઉદય યુદ્ધના સમય દરમિયાન સરકારોને ધિરાણ આપવાના અને હરીફ સત્તાઓમાં સાર્વભૌમ જરૂરિયાતોના અંડરરાઈટિંગ પર આધારિત હતો. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રોથ્સચાઈલ્ડ કંપનીએ બંને પક્ષોને ધિરાણ આપીને ધૂમ કમાણી કરી હતી. ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે નેપોલિયનિક યુગ દરમિયાન બ્રિટિશ યુદ્ધ સાથે જોડાયેલા બોન્ડ બજારોમાં તેમની સંડોવણી હતી અને સદીઓથી ભારતને ગુલામ બનાવનાર બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીમાં પણ તેમની ભાગીદારી હતી. આ કંપની હવે ભારતને ફરીથી ગુલામ બનાવવા આવી ગઈ છે અને આપણી સરકાર જાણે ઇતિહાસથી અણજાણ હોય તેમ તેને પોંખવા તૈયાર થઈ ગઈ છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
