ભારતમાં સૌર ઊર્જાના ઝડપી વિસ્તરણને એક મોટી સફળતા માનવામાં આવી રહી છે, પરંતુ આ સાથે એક ગંભીર પ્રશ્ન એ પણ ઉપસ્થિત છે કે જો તેમાંથી ઉત્પન્ન થતા કચરાનું સંચાલન કરવા માટે કોઈ નક્કર યોજના ન હોય, તો આ પરિવર્તન કેટલું સ્વચ્છ કહેવાય? એક દાયકા કરતાં વધુ સમયમાં ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો સૌર ઊર્જા ઉત્પાદક દેશ બન્યો છે. ભારતમાં વિશાળ સૌર ઉદ્યાનોથી લઈને શહેરો, નગરો અને ગામડાંઓની વાદળી છત સુધી, સૌર પેનલ દરેક જગ્યાએ દેખાઈ રહી છે. દેશનાં લાખો ઘરો પર રુફ ટોપ સોલાર સિસ્ટમો હવે વીજળી ઉત્પન્ન કરી રહી છે અને પાવર ગ્રીડમાં ઊર્જા ઉમેરી રહી છે.
સરકારી આંકડા અનુસાર સૌર ઊર્જા સબસિડી યોજના હેઠળ લગભગ ૨૪ લાખ ઘરોમાં સૌર ઊર્જા પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. સૌર ઊર્જાના વિકાસથી ભારતની કોલસા પરની નિર્ભરતા ઓછી થઈ છે. જો કે, થર્મલ અને અન્ય બિન-નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્રોતો હજુ પણ કુલ ક્ષમતાના અડધાથી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. ભારતમાં સૌર ઊર્જા હવે કુલ ઊર્જામાં ૨૦ ટકાથી વધુ ફાળો આપે છે. આ એક નોંધપાત્ર સિદ્ધિ છે, પરંતુ તેની સાથે એક સમસ્યા પણ આવે છે. સોલાર પેનલ સામાન્ય રીતે લગભગ ૨૫ વર્ષ ચાલે છે, ત્યાર બાદ તેને દૂર કરીને ફેંકી દેવામાં આવે છે. હાલમાં ભારતમાં સૌર કચરાનું રિસાયક્લિંગ કરવા માટે કોઈ સમર્પિત બજેટ નથી અને જૂની પેનલ્સને પ્રોસેસ કરવા માટે ફક્ત થોડાં નાનાં કેન્દ્રો છે.
સોલાર પેનલના મોટા ભાગના ભાગોને રિસાયકલ કરી શકાય છે. તેમાં કાચ, એલ્યુમિનિયમ, ચાંદી અને પોલિમર હોય છે. જો કે, સીસું અને કેડમિયમ જેવી ઝેરી ધાતુઓની થોડી માત્રા પણ જો યોગ્ય રીતે સંભાળ ન લેવામાં આવે તો તે માટી અને પાણીને પ્રદૂષિત કરી શકે છે. ભારત પાસે સૌર કચરા અંગે કોઈ સત્તાવાર ડેટા નથી. જો કે, એક અભ્યાસ સૂચવે છે કે તે ૨૦૨૬ સુધીમાં લગભગ ૧,૦૦,૦૦૦ ટન અને ૨૦૩૦ સુધીમાં ૬,૦૦,૦૦૦ ટન સૌર કચરો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. હાલમાં આ સંખ્યા ઓછી જણાય છે, પરંતુ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે કચરાનો મોટો બોજ હજુ આવવાનો બાકી છે. જો રિસાયક્લિંગ સિસ્ટમ્સમાં ટૂંક સમયમાં રોકાણ કરવામાં નહીં આવે, તો ભારતને સૌર કચરાના વધતા સંકટનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
કાઉન્સિલ ઓન એનર્જી, એન્વાયર્નમેન્ટ એન્ડ વોટર (CEEW) ના નવા અભ્યાસ મુજબ, ભારત ૨૦૪૭ સુધીમાં ૧.૧ કરોડ ટનથી વધુ સૌર કચરો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. તેનો સુરક્ષિત રીતે નિકાલ કરવા માટે આશરે ૩૦૦ સમર્પિત રિસાયક્લિંગ કેન્દ્રોની જરૂર પડશે અને આગામી બે દાયકામાં આશરે ૪૭.૮ કરોડ ડોલરનું રોકાણ કરવું પડશે. ભારતનાં મોટા ભાગનાં મોટા સૌર ઉદ્યાનો ૨૦૧૦ ના દાયકા દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યા હતા, તેથી સૌર કચરાનો વાસ્તવિક પ્રવાહ આગામી ૧૦ થી ૧૫ વર્ષમાં ભંગારમાં આવશે. જો કે, ભારતના સૌર કચરાનો અંદાજ વૈશ્વિક પેટર્ન સાથે મેળ ખાય છે. અમેરિકા ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧.૭૦ થી ૧૦ લાખ ટન સૌર કચરો ઉત્પન્ન કરી શકે છે અને ચીન પણ લગભગ ૧૦ લાખ ટન સૌર કચરો ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
અમેરિકામાં સૌર પેનલનું રિસાયક્લિંગ મોટા ભાગે બજાર આધારિત છે અને તે વ્યક્તિગત રાજ્યના નિયમો પર આધાર રાખે છે. ભારતની જેમ ચીનની સિસ્ટમ હજુ પણ વિકાસશીલ છે અને ત્યાં કોઈ મજબૂત નિયમનકારી માળખું નથી. ભારતમાં ૨૦૨૨ માં સોલાર પેનલ્સને ઈ-વેસ્ટ નિયમો હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા. આનાથી ઉત્પાદકોની જવાબદારી બને છે કે તેઓ પેનલનું આયુષ્ય પૂર્ણ થયા પછી તેને એકત્રિત કરે, સંગ્રહ કરે, તોડી નાખે અને રિસાયકલ કરે. નિષ્ણાતો કહે છે કે ખાસ કરીને ઘરો અને નાના પાયાની પેનલના કિસ્સામાં આ નિયમોનું એકસરખું પાલન કરી શકાતું નથી.
આ નાની કંપનીઓ સૌર પેનલોના કુલ સ્થાપનોના ૫ થી ૧૦ ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જ્યારે આ પેનલ્સ સંખ્યામાં નાની છે, ત્યારે તેમને ટ્રેક કરવી, એકત્રિત કરવી અને રિસાયકલ કરવી મુશ્કેલ છે, તેથી તેઓ નોંધપાત્ર કચરો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. ભારતમાં રુફ ટોપ સૌર ઊર્જા પ્લાન્ટની સ્થાપના કરતી કંપનીઓ એટલી નાની અને અસંગઠિત છે કે ૨૫ વર્ષ પછી તેમાંની કેટલી કંપનીઓ અસ્તિત્વમાં હશે, તે પણ શંકાસ્પદ છે. નકામી થઈ ગયેલી પેનલો ભંગારમાં જઈ શકે છે. ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા કાઢી નાખવામાં આવેલી સૌર પેનલો ઘણી વાર લેન્ડફિલ્સમાં અથવા અનધિકૃત રિસાયકલર્સ પાસે સમાપ્ત થાય છે, જ્યાં અસુરક્ષિત પદ્ધતિઓ ઝેરી પદાર્થો મુક્ત કરી શકે છે.
પર્યાવરણીય નિષ્ણાત સાઈ ભાસ્કર રેડ્ડી કહે છે કે સૌર ઊર્જા બે દાયકા સુધી સ્વચ્છ ઊર્જાનો ભ્રમ આપે છે, પરંતુ જો પેનલ્સને રિસાયકલ કરવાની કોઈ ગંભીર યોજના નહીં હોય, તો તે મોડ્યુલો ઝેરી કચરાનાં કબ્રસ્તાન છોડી જશે. નિષ્ણાતો સ્વીકારે છે કે સૌર ઊર્જા દ્વારા ભવિષ્યમાં પેદા થનારો કચરો પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે આ સમસ્યા તકોનું સર્જન કરશે નહીં. રોહિત પાહવા કહે છે કે જેમ જેમ કચરો વધશે, તેમ તેમ તેને યોગ્ય રીતે કેવી રીતે પ્રોસેસ કરવું તે જાણતી કંપનીઓની માંગ પણ વધશે. CEEW કહે છે કે જો કાર્યક્ષમ રીતે રિસાયકલ કરવામાં આવે તો, તે ૨૦૪૭ સુધીમાં નવી પેનલ્સ માટે ૩૮ ટકા સામગ્રી પૂરી પાડી શકે છે. આનાથી ખાણકામને કારણે થતા ૩.૭ કરોડ ટન કાર્બન ઉત્સર્જનને પણ અટકાવી શકાય તેમ છે.
પર્યાવરણીય નિષ્ણાત સાઈ ભાસ્કર રેડ્ડી નક્કા કહે છે કે સૌર ઊર્જાથી નફો કમાતી કંપનીઓએ પેનલ્સ કામ કરવાનું બંધ કર્યા પછી શું કરવું જોઈએ તેની જવાબદારી પણ લેવી જોઈએ. જો યોગ્ય રિસાયક્લિંગ કરવામાં ન આવે, તો આજની સ્વચ્છ ઊર્જા આવતી કાલનો મોટો કચરો બની શકે છે. ભારતમાં કાચ અને એલ્યુમિનિયમનાં બજારો પહેલાંથી જ અસ્તિત્વમાં છે. સૌર કોષોમાં જોવા મળતી સિલિકોન, ચાંદી અને તાંબા જેવી ધાતુઓને નવા પેનલ અથવા અન્ય ઉદ્યોગોમાં ઉપયોગ માટે મેળવી શકાય છે. હાલમાં મોટા ભાગના સૌર કચરા પર સરળ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે, જે ફક્ત કાચ અને એલ્યુમિનિયમ જેવા ઓછા મૂલ્યના પદાર્થોને જ કાઢે છે. કિંમતી ધાતુઓ કાં તો ખોવાઈ જાય છે અથવા ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં કાઢવામાં આવે છે. આવનારો દાયકો ભારતના સૌર ઊર્જા લક્ષ્યો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે અબજો સૌર પેનલ્સને બદલવાની અને પરિણામે ઇલેક્ટ્રોનિક કચરાનો નિકાલ કરવાની જરૂરિયાત ટૂંક સમયમાં એક મોટી સમસ્યા બની શકે છે. બ્રિટિશ સરકારના જણાવ્યા મુજબ બ્રિટનમાં લાખો સોલાર પેનલ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તેમને દૂર કરવા અથવા રિસાયક્લિંગ માટે કોઈ ગેરંટીકૃત સિસ્ટમ નથી. વિશ્વભરના નિષ્ણાતો સરકારોને આ મુદ્દા અંગે નક્કર નીતિઓ ઘડવા વિનંતી કરી રહ્યા છે, કારણ કે તે એક મોટી વૈશ્વિક પર્યાવરણીય આપત્તિ બનવાનો ભય ધરાવે છે.
સોલાર પેનલ્સને સંપૂર્ણપણે રિસાયકલ કરતી વિશ્વની પ્રથમ ફેક્ટરી ૨૦૨૩માં ફ્રાન્સમાં કાર્યરત થઈ ગઈ છે. આ ફેક્ટરીની સ્થાપનાથી આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતાં લોકો માટે આશાઓ જાગી છે. આ ફેક્ટરી સૌર પેનલના કાચ અને એલ્યુમિનિયમ ફ્રેમ તેમજ તેમાં રહેલી કિંમતી ધાતુઓ – ચાંદી અને તાંબુ – ને અલગ કરે છે, જેને અલગ કરવા સૌથી મુશ્કેલ છે. આ દુર્લભ ધાતુઓને રિસાયકલ કરી શકાય છે અને ઉચ્ચ-કાર્યક્ષમતાવાળી સૌર પેનલ્સમાં ફરીથી વાપરી શકાય છે. આ રીતે કાઢવામાં આવેલા કાચનો ઉપયોગ ટાઇલ્સ જેવા કાર્યક્રમોમાં અથવા બિટ્યુમેન બનાવવા માટેની સામગ્રી સાથે મિશ્રિત કરી શકાય છે. જો કે, તેનો ઉપયોગ ઉચ્ચ-કાર્યક્ષમતા ધરાવતી સોલાર પેનલ્સમાં થઈ શકતો નથી.
જો આપણે અશ્મિભૂત ઇંધણથી સૌર ઊર્જા તરફ આગળ વધવું હોય, તો હાલમાં ભવિષ્યમાં જરૂરી સૌર પેનલ બનાવવા માટે પૂરતી ચાંદી ઉપલબ્ધ નથી. બ્રિટિશ વૈજ્ઞાનિકો પણ ફ્રાન્સની રોઝી કંપની જેવી ટેકનોલોજી વિકસાવી રહ્યા છે. લેસ્ટર યુનિવર્સિટીનાં સંશોધકોએ ગયા વર્ષે જાહેરાત કરી હતી કે તેઓએ સોલાર પેનલમાંથી ક્ષારના રૂપમાં ચાંદી કાઢવાનો માર્ગ શોધી કાઢ્યો છે. આમ છતાં, અત્યાર સુધી ફક્ત રોઝી કંપની જ આ કાર્યને ઔદ્યોગિક સ્તરે લઈ ગઈ છે. ભારત સરકારે પણ સૌર ઊર્જાના ભવિષ્યમાં પેદા થનારા કચરાના ડુંગરો માટે કોઈ નક્કર યોજના ઘડી કાઢવી પડશે, જેથી કિંમતી ધાતુઓનું રિસાયકલિંગ થાય અને પર્યાવરણનું પણ જતન કરી શકાય.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
