સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદાને પગલે કેન્દ્ર સરકારને ચૂંટણી બોન્ડ દ્વારા રાજકીય પક્ષોને દાન આપનારી કંપનીઓની યાદી જાહેર કરવાની ફરજ પડી હતી. તેમાં મેઘા એન્જિનિયરિંગ નામની કંપનીનું નામ ઊડીને આંખે વળગતું હતું, કારણ કે તેણે વિવિધ રાજકીય પક્ષોને ૯૬૬ કરોડ રૂપિયાનું દાન ચૂંટણી બોન્ડના માધ્યમથી આપ્યું હતું. આ દાન કેવો ચમત્કાર કરી શકે તેનું જ્વલંત ઉદાહરણ તાજેતરમાં જોવા મળ્યું હતું. મુંબઈ શહેરમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ માટેના ૧૪,૪૦૦ કરોડ રૂપિયાનાં બે ટેન્ડરો બહાર પાડવામાં આવ્યાં હતાં. આ ટેન્ડરો માટે એક બાજુ એલ. એન્ડ ટી. જેવી વિખ્યાત કંપની મેદાનમાં હતી તો બીજી બાજુ રાજકીય પક્ષોને પ્રસાદનો મોટો થાળ ધરનારી મેઘા એન્જિનિયરિંગ કંપની હતી.
જ્યારે પરિણામ આવ્યું ત્યારે કોન્ટ્રેક્ટ મેઘા એન્જિનિયરિંગને આપવામાં આવ્યો હતો. એલ. એન્ડ ટી. કંપની રેસમાંથી બહાર ફેંકાઈ ગઈ હતી, પણ તેને તેનું કારણ પણ જણાવવામાં આવ્યું નહોતું. આ મામલામાં મોટો ભ્રષ્ટાચાર થયો હોવાની વાત રાજકીય વર્તુળોમાં ફેલાઈ ગઈ હતી. બીજી બાજુ એલ. એન્ડ ટી. દ્વારા મુંબઈ હાઈ કોર્ટમાં કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. મુંબઈ હાઈ કોર્ટે એલ. એન્ડ ટી.ની અરજી કાઢી નાંખતાં તેણે સુપ્રિમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. સુપ્રિમ કોર્ટે મહારાષ્ટ્ર સરકારને ટેન્ડર બાબતમાં કેટલાક અણિયાળા સવાલો પૂછ્યા તેને પગલે મહારાષ્ટ્ર સરકાર મેઘા એન્જિનિયરિંગને આપેલો કોન્ટ્રેક્ટ રદ કરવા અને ટેન્ડરની પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરવા તૈયાર થઈ ગઈ છે. આ રીતે મહારાષ્ટ્રમાં મોટું કૌભાંડ થતાં થતાં રહી ગયું છે.
આ પ્રોજેક્ટને અમલમાં મૂકતી મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય સરકારની એજન્સી MMRDA એ જાન્યુઆરી ૨૦૨૩ માં ટનલના પ્રોજેક્ટ માટે સિવિલ બાંધકામના બે પેકેજ માટે ટેન્ડર બહાર પાડ્યાં હતાં, જેનો ઉદ્દેશ થાણેથી મુંબઈનાં પશ્ચિમ ઉપનગરો સુધીના મુસાફરીના સમયને ૬૦ મિનિટથી ઘટાડીને ૧૫ મિનિટ કરવાનો હતો. હૈદરાબાદ સ્થિત મેઘા એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર્સ લિમિટેડ (MEIL) એ ભારતની સૌથી મોટી એન્જિનિયરિંગ કંપની લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો (L&T) ને હરાવીને મુંબઈના મહત્ત્વાકાંક્ષી થાણે-બોરીવલી ટ્વીન ટનલ પ્રોજેક્ટના નિર્માણ માટે કુલ રૂ. ૧૪,૪૦૦ કરોડની બોલીમાં બે અલગ અલગ કોન્ટ્રેક્ટ મેળવ્યા હતા.
આ પ્રોજેક્ટમાં સંજય ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (SGNP) હેઠળ ૧૦.૮ કિલોમીટરની બે રોડ ટનલ અને બંને છેડા પર એપ્રોચ રોડનું નિર્માણ સામેલ છે, જે મુસાફરોને ટૂંકો માર્ગ પૂરો પાડશે અને તેઓ હાલમાં જે ભીડભાડવાળા માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે તેને બાયપાસ કરવામાં મદદ કરશે. આ ટનલ ત્રણ લેન ધરાવતી હશે અને બોરીવલીમાં એકતા નગર, માગાથાણે અને થાણેમાં માનપાડા ખાતે ટીકુજી-ની-વાડીને જોડશે. આ ટનલ થાણેમાં ઘોડબંદર રોડ પર ટ્રાફિક ઘટાડવામાં મદદ કરશે. આ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરતી વખતે મહારાષ્ટ્રના શહેરી વિકાસ મંત્રી એકનાથ શિંદેએ કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની જૈવ વિવિધતા પર કોઈ અસર ન પડે તે માટે કાળજી લેવામાં આવશે.
એપ્રિલમાં ટેકનિકલ બિડ ખોલવામાં આવી ત્યારે L&T અને MEIL ફક્ત બે જ બોલી લગાવનારા હતા. ૨૫ એપ્રિલે જ્યારે નાણાંકીય બિડ ખોલવામાં આવી ત્યારે MEIL પેકેજ-૧ માટે સૌથી ઓછી બોલી લગાવનાર કંપની હતી. પેકેજ-૨ માટે L&T સૌથી ઓછી બોલી લગાવનાર કંપની હતી, પરંતુ તેને નકારી કાઢવામાં આવી હતી, કારણ કે કંપનીએ અજાણતામાં અંતિમ બોલી તરીકે રકમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો પરંતુ તેમાં ટેન્ડરની શરતો મુજબ કર ઘટક ઉમેર્યો ન હતો.
પેકેજ-૧ માટે સૌથી ઓછી બોલી લગાવનાર કંપની MEIL હતી, જેમાં બોરીવલી બાજુથી ૫.૭૫ કિલોમીટરના ટનલ પ્રોજેક્ટ માટે બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે. પેકેજ-૨ માટે L&T ની બોલી ૬,૬૨૫ કરોડ રૂપિયા હતી, પરંતુ તેને નકારી કાઢવામાં આવી હતી. MEIL ને પેકેજ-૨ મળ્યું હતું, જેમાં ટ્વીન ટનલ પ્રોજેક્ટ માટે થાણે બાજુથી ૬.૦૯ કિલોમીટરની ડિઝાઇન અને બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં તેના દ્વારા ૬,૯૩૭ કરોડ રૂપિયાની બોલી લગાવવામાં આવી હતી.
મેઘા એન્જિનિયરિંગ કંપનીને બે પેકેજ મળ્યા પછી સોશ્યલ મિડિયા પર મેઘા એન્જિનિયરિંગના ચૂંટણી બોન્ડના દાનનો ઉલ્લેખ હેડલાઇન્સમાં થવા લાગ્યો હતો. મેઘા એન્જિનિયરિંગે ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૪ વચ્ચે ૯૬૬ કરોડ રૂપિયાના ચૂંટણી બોન્ડ ખરીદ્યા હતા, જેમાંથી ૬૬૪ કરોડ રૂપિયા ભાજપને અને બાકીના અન્ય પક્ષોને આપવામાં આવ્યા હતા. થાણે-બોરીવલી ટનલ પ્રોજેક્ટ માટે ટેન્ડર મળ્યાની વચ્ચે, મેઘા એન્જિનિયરિંગે ૧૧૫ કરોડ રૂપિયાના બોન્ડ ખરીદ્યા હતા, જે બધા ભાજપને મળ્યા હતા. આ સોદામાં ભ્રષ્ટાચારની અને પક્ષપાતની ગંધ આવતાં L&T એ આ મહિનાની શરૂઆતમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી અને પેકેજ-૧ માટે તેની ગેરલાયકાતને પડકારી હતી અને કોર્ટને MMRDA ને કંપનીને પેકેજ-૨ આપવાનો નિર્દેશ આપવા વિનંતી કરી હતી, પરંતુ કોર્ટે બંને અરજીઓ ફગાવી દીધી હતી.
બોમ્બે હાઈ કોર્ટના ચુકાદા સામે L&T એ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. L&T એ દલીલ કરી હતી કે તેની બોલી ટેકનિકલી અને નાણાંકીય રીતે મજબૂત હતી પણ MMRDA નો નિર્ણય પારદર્શક નહોતો. સુપ્રિમ કોર્ટની સુનાવણીમાં L&T વતી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવીએ ભાર મૂક્યો હતો કે પ્રોજેક્ટ માટે પસંદ કરાયેલી કંપની પાસે ઓળખપત્રોનો અભાવ હતો અને પસંદગી માટેની પ્રક્રિયા અપારદર્શક હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે MMRDA ની ટેન્ડર પ્રક્રિયા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે MMRDA ને પૂછ્યું કે L&T ને ટેકનિકલી ગેરલાયક કેમ ગણવામાં આવ્યું, જ્યારે તેની બોલી ઘણી ઓછી હતી.
કોર્ટે એ પણ સંકેત આપ્યો કે જો ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને નિષ્પક્ષતા સુનિશ્ચિત કરવામાં ન આવે તો કોર્ટ તેને રોકી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓ ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં સંભવિત અનિયમિતતાઓ તરફ નિર્દેશ કરે છે, જે L&T જેવા સ્થાપિત ખેલાડીને નુકસાન પહોંચાડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૬ મેના રોજ અરજીની સુનાવણી શરૂ કરી હતી અને MMRDA ને કડક નિર્દેશ જારી કર્યા હતા, જેમાં સૂચવવામાં આવ્યું હતું કે તે બંને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ માટે ફરીથી ટેન્ડર કરે, નહીં તો વર્તમાન પ્રક્રિયા પર સ્ટેનો સામનો કરે.
મેઘા એન્જિનિયરિંગના ચૂંટણી બોન્ડમાં દાન અને ટેન્ડર જીતવા વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ સાબિત થયો નથી, પરંતુ ટેન્ડરનો સમય અને રકમ શંકાસ્પદ છે. CJI ગવઈએ L&Tની ઓળખાણ પર પ્રકાશ પાડતાં ટિપ્પણી કરી હતી કે કેન્દ્ર સરકારે સેન્ટ્રલ વિસ્ટા બનાવવા માટે તેને પસંદ કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે MMRDA ની પ્રક્રિયા પર સવાલ ઉઠાવતાં આ મુદ્દો વધુ સંવેદનશીલ બન્યો છે. ચૂંટણી બોન્ડની ગુપ્તતાને કારણે લોકોના વિશ્વાસ પર અસર પડી છે. સુપ્રિમ કોર્ટની આ ટકોરને પગલે મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રિજન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (MMRDA) એ જાહેર હિતમાં થાણે-ઘોડબંદરથી ભાયંદર ટનલ અને એલિવેટેડ રોડ પ્રોજેક્ટ્સના બાંધકામ માટેની ટેન્ડર પ્રક્રિયા રદ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે, એમ સુપ્રીમ કોર્ટને માહિતી આપવામાં આવી હતી.
મુંબઈનો એલિવેટેડ રોડ અને ટનલ પ્રોજેક્ટ શહેર માટે એક મોટું પગલું છે, પરંતુ ટેન્ડર પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને ચૂંટણી બોન્ડ દાન અંગેના પ્રશ્નોએ તેને વિવાદમાં ફસાવી દીધું છે. L&Tનું સુપ્રીમ કોર્ટમાં જવું અને કોર્ટે MMRDAની પ્રક્રિયા પર સવાલ ઉઠાવવાથી આ મામલાની ગંભીરતા દેખાય છે. સીજેઆઈએ મૌખિક રીતે પણ ટિપ્પણી કરી હતી કે આ પ્રોજેક્ટને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે જાહેર નાણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે અને ૨૦૨૩માં ઉત્તરાખંડમાં બાંધકામ હેઠળની ટનલના ધસી પડવાના બનાવનો ઉલ્લેખ કરીને ઉચ્ચ સલામતી ધોરણો સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, જ્યાં ૪૧ લોકો બે અઠવાડિયાંથી વધુ સમય સુધી ફસાયેલાં હતાં. મેઘા એન્જિનિયરિંગના ચૂંટણી બોન્ડ દાનથી શંકાને વધુ વેગ મળ્યો છે, પરંતુ નક્કર પુરાવા વિના એવું કહેવું મુશ્કેલ છે કે ટેન્ડરનો નિર્ણય રાજકીય પ્રભાવ હેઠળ હતો. MMRDA ટેન્ડર રદ કરવા તૈયાર થઈ ગઈ તેના પરથી સાબિત થાય છે કે દાળમાં કાંઈક કાળું હતું; પરંતુ સુપ્રિમ કોર્ટે સમયસર તેમાં હસ્તક્ષેપ કરતાં મોટું કૌભાંડ અટકી ગયું જણાય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
