તમે વર્ષ ૨૦૦૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઇન્ટરનેટ વાપર્યું હશે તો તમને પેલી વિખ્યાત બેનર એડ યાદ હશે: ‘પંચ ધ મંકી’ એક વાંદરો સ્ક્રીન પર અત્યંત ઝડપથી આમ-તેમ દોડતો હોય અને તમારે તમારા માઉસથી તેને ‘પંચ’ કરવાનો હતો. જો તમે તેને હિટ કરી દો તો તમે ઇનામ જીત્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવતો હતો. એ સમયે આ એક મનોરંજક ખેલ હતો પણ આ જૂની ગેમને આજના સમયની ‘એકલતા’ અને ‘ડેટિંગ એપ’ સંસ્કૃતિ સાથે જોડીને ભારે ડિબેટ છેડાઈ છે. આજે આપણે જે રીતે ડેટિંગ એપ્સ પર ‘પરફેક્ટ મેચ’ શોધવા માટે સતત સ્વાઈપ કરી રહ્યા છીએ, તે પેલા ઝડપથી ભાગતા વાંદરાને પકડવા જેવું જ છે. આપણે સમજીશું કે કેવી રીતે ટેકનોલોજી આપણને જોડી રહી છે કે પછી વધુ એકલા પાડી રહી છે.
‘પંચ ધ મંકી’ એ માત્ર એક એડ નહોતી પણ ઇન્ટરનેટના શરૂઆતી યુગની એક મનોવૈજ્ઞાનિક રમત હતી. તે આપણને ‘ઇન્સ્ટન્ટ ગ્રેટિફિકેશન’ (ત્વરિત સંતોષ) આપતી હતી. આને ‘લોન્લી હાર્ટ્સ’ માટેની પ્રેરણા તરીકે જોવામાં આવે છે. તે વાંદરો પકડાય કે ન પકડાય પણ તે આપણને વ્યસ્ત રાખતો હતો. આજના યુગમાં ટિન્ડર, બમ્બલ કે હિંજ જેવી એપ્સ પર પણ આપણે કંઈક આવું જ કરી રહ્યા છીએ. આપણે એક એવા આદર્શ સાથીની શોધમાં છીએ જે કદાચ પેલા વાંદરાની જેમ જ છટકી રહ્યો છે. આ ગેમ અને આધુનિક ડેટિંગ વચ્ચેનો સામાન્ય તંતુ એ છે – ‘આશા’. આવતીકાલે કંઈક સારું મળશે, આગામી સ્વાઈપ પર સાચો પ્રેમ મળશે, તે આશા જ આપણને આ ડિજિટલ રણમાં દોડાવી રહી છે.
અન્ય સ્ત્રોતો અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશનના અહેવાલો મુજબ, એકલતા હવે એક વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય ખતરો બની ગઈ છે. WHOએ તો તેને દિવસની ૧૫ સિગારેટ પીવા જેટલું જોખમી ગણાવ્યું છે. આપણે ઇતિહાસમાં ક્યારેય નહોતા એટલા અત્યારે ‘કનેક્ટેડ’ છીએ. સોશ્યલ મીડિયા પર હજારો મિત્રો છે, વ્હોટ્સએપ પર સેંકડો ગ્રુપ્સ છે છતાં સાંજે ઘરે એકલા બેઠેલા માણસને એવું લાગે છે કે તેને સાંભળનાર કોઈ નથી.
ડેટિંગ એપ્સને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે કે તે કોઈ સોફ્ટવેર કરતાં ‘વિડિયો ગેમ’ જેવી વધુ લાગે છે. જમણી બાજુ સ્વાઈપ કરવું એ પેલા વાંદરાને પંચ કરવા જેવું જ છે. જ્યારે ‘It’s a Match!’ લખેલું આવે છે ત્યારે મગજમાં ડોપામાઈન નામનું કેમિકલ રિલીઝ થાય છે, જે આપણને આનંદ આપે છે. મનોવિજ્ઞાની બી.એફ. સ્કિનરની થિયરી મુજબ, જો આપણને ખબર ન હોય કે ક્યારે ઇનામ મળશે તો આપણે વધુ ઉત્સાહથી પ્રયત્ન કરીએ છીએ. ડેટિંગ એપ્સ આ જ ‘અનિશ્ચિતતા’ પર ચાલે છે. ખબર નથી કે આગામી પ્રોફાઇલ કોની હશે એટલે આપણે સતત પંચ (સ્વાઈપ) કરતા રહીએ છીએ.
આ પ્રક્રિયામાં માનવીય સંવેદનાઓ ભૂંસાઈ રહી છે. કોઈની સાથે અઠવાડિયા સુધી વાત કર્યા પછી અચાનક ગાયબ થઈ જવું! આ પેલા વાંદરાના ગાયબ થવા જેવું જ છે. ડિજિટલ દુનિયામાં સામેની વ્યક્તિ એક ‘પ્રોફાઇલ’ બનીને રહી ગઈ છે, એક જીવંત માણસ નહીં. ચોઈસનો અતિરેક થઈ રહ્યો છે! જ્યારે તમારી પાસે હજારો વિકલ્પો હોય ત્યારે તમે કોઈ એક પર સ્થિર થઈ શકતા નથી. તમને હંમેશાં એવું લાગે છે કે ‘હજુ આનાથી સારું કોઈક હશે’. આ વિચાર જ આપણને કાયમી એકલતા તરફ ધકેલે છે.
હવે તો AI (આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ) પણ આ મેદાનમાં આવ્યું છે. ઘણા લોકો હવે વાસ્તવિક માણસોને બદલે AI ચેટબોટ્સ સાથે પ્રેમમાં પડી રહ્યા છે. આપણે આપણી આસપાસ એક એવું કવચ બનાવી લીધું છે, જ્યાં આપણે આપણી મરજી મુજબના સંબંધો ઈચ્છીએ છીએ પણ સાચા સંબંધોમાં તો એડજસ્ટમેન્ટ અને સંઘર્ષ હોય છે, જે ડિજિટલ વાંદરાઓ કે ચેટબોટ્સમાં હોતા નથી.
આજે ‘પંચ ધ મંકી’ કેમ એક ઇન્સ્પિરેશન છે? કારણ કે, હજારો વાર નિષ્ફળ જવા છતાં, હજારો વાર વાંદરો છટકી જવા છતાં, તે સમયે આપણે પ્રયત્ન કરવાનું છોડતા નહોતા. તે આપણને હાર ન માનવાનું શીખવતી હતી. આજના લોન્લી હાર્ટ્સ માટે પણ આ જ સંદેશ છે – ભલે ડેટિંગ એપ્સ જટિલ હોય, ભલે સંબંધો તૂટતા હોય, પણ ‘કનેક્શન’ની શોધ એ જ માનવીય હોવાની નિશાની છે. ‘પંચ ધ મંકી’ એ આપણી જિજ્ઞાસાનું પ્રતીક હતું. પ્રેમની શોધ પણ એવી જ જિજ્ઞાસા છે.
આપણે ડિજિટલ યુગમાંથી પાછા તો નથી જઈ શકવાના પણ આપણે આપણા સંબંધોને ‘ડી-ગેમિફાય’ કરી શકીએ છીએ. જેમ કે, ફોન મૂકીને અસલી દુનિયામાં લોકોને મળવું જોઈએ, ત્વરિત સંતોષને બદલે ઊંડાણપૂર્વકના સંબંધો કેળવવા જોઈએ, એ સમજવું કે કોઈ પણ માણસ ‘પરફેક્ટ પ્રોફાઇલ’ જેવો હોતો નથી. દરેક માણસમાં ક્ષતિઓ હોય છે.
‘પંચ ધ મંકી’ ગેમનો અંત ક્યારેય આવતો નહોતો. તે અનંત હતી. પ્રેમ અને માનવીય સંબંધોની શોધ પણ અનંત છે. આપણે ટેકનોલોજીના ગુલામ બનવાને બદલે તેના ‘રમતિયાળ સ્વભાવ’ને સમજવો જોઈએ. એકલતા એ આધુનિક યુગનો અભિશાપ હોઈ શકે છે પણ એ એકલતા જ આપણને બીજા માણસો તરફ દોરી જાય છે. જેમ પેલા ૨૦૦૦ના દાયકાના યુઝર્સ કલાકો સુધી એડ પર ક્લિક કરતા હતા, તેમ આજે આપણે પણ પ્રેમની આશામાં સ્ક્રીન પર આંગળીઓ ઘસી રહ્યા છીએ. અંતે તો, એ વાંદરો (પ્રેમ) પકડાય કે ન પકડાય, એ શોધવાની પ્રક્રિયા જ આપણને જીવંત રાખે છે. પ્રેમની શોધમાં ભટકતા હૃદયો માટે ‘પંચ ધ મંકી’ એ શિખામણ આપે છે કે- કદાચ આગામી ક્લિકમાં જાદુ છુપાયેલો હોય. આ આશા જ દુનિયાને ચલાવે છે.
‘પંચ ધ મંકી’ ગેમમાં જેમ વાંદરાને હિટ કર્યા પછી મળતું ઇનામ ઘણી વાર માત્ર એક આભાસી વચન હતું, તેમ આજના યુગમાં ડેટિંગ એપ્સ દ્વારા મળતા સંબંધો પણ ઘણી વાર આભાસી સાબિત થાય છે. આપણે એક એવી દુનિયામાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં ‘પસંદગીનો અતિરેક’ આપણને શાંતિથી બેસવા દેતો નથી. જ્યારે તમારી પાસે હજારો પ્રોફાઇલ્સ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે મન સતત એવી શંકા કરે છે કે ‘હજુ આનાથી સારું કોઈક હશે’. આ વિચાર જ આધુનિક પેઢીને કાયમી અસંતોષ અને એકલતા તરફ ધકેલે છે.
ડેટિંગ એપ્સ પર ચાલતી આ રમત હવે ‘ડેટિંગ ફેટીગ’ એટલે કે માનસિક થાકમાં પરિણમી છે. દર વખતે નવી વ્યક્તિ સાથે એ જ જૂના પ્રશ્નો – ‘તમે શું કરો છો?’, ‘તમારા શોખ શું છે?’ પૂછવાથી સંબંધોમાં રહેલી તાજગી અને ઉત્સાહ મરી જાય છે. આપણે પ્રોફાઇલમાં માત્ર વ્યક્તિના જીવનના ‘હાઇલાઇટ રીલ’ જોઈએ છીએ. અસલી જીવનના સંઘર્ષો, ખામીઓ અને સાદગી એ પ્રોફાઇલના ફોટાઓમાં ક્યાંય દેખાતી નથી, પરિણામે જ્યારે વાસ્તવિક મુલાકાત થાય ત્યારે નિરાશા સાંપડે છે.
આજના યુગમાં ‘ઘોસ્ટિંગ’ એ સૌથી વધુ આઘાતજનક અનુભવ બની ગયો છે. કોઈની સાથે ગાઢ વાતચીત કર્યા પછી તેને બ્લોક કરી દેવા કે અચાનક જવાબ આપવાનું બંધ કરી દેવું એ સામેની વ્યક્તિને એક ‘વસ્તુ’ તરીકે જોવાની વૃત્તિ દર્શાવે છે.
પેલા ડિજિટલ વાંદરાની જેમ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અચાનક ગાયબ થઈ જાય છે, ત્યારે પાછળ રહી ગયેલી વ્યક્તિ પોતાનામાં જ ખામીઓ શોધવા લાગે છે. આ ડિજિટલ ક્રૂરતા માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. ભારતમાં જ્યાં લગ્ન એ બે પરિવારોનું મિલન મનાય છે ત્યાં ડેટિંગ એપ્સે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા તો આપી છે પણ સાથે સામાજિક ગૂંચવણો પણ વધારી છે. યુવાનો એક તરફ ‘અરેન્જ્ડ મેરેજ’ની પરંપરા અને બીજી તરફ ‘ડિજિટલ ડેટિંગ’ની સ્વતંત્રતા વચ્ચે ઝોલા ખાઈ રહ્યા છે.
મોટાં શહેરોમાં એકલા રહેતા યુવાનો માટે આ એપ્સ સમય પસાર કરવાનું સાધન બની ગઈ છે પણ તે સાચી આત્મીયતા પૂરી પાડી શકતી નથી.આપણે એ સમજવું પડશે કે પ્રેમ એ કોઈ વિડિયો ગેમ નથી જેને ‘પંચ’ કરીને જીતી શકાય. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર મુલાકાત માટે કરવો જોઈએ, સંબંધ બાંધવા માટે નહીં.
સાચો સંબંધ આંખોમાં આંખ પરોવીને કરેલી વાતચીત અને સાથે વિતાવેલી સાચી પળોમાં જ ખીલે છે. ‘પરફેક્ટ’ સાથીની શોધ છોડીને ‘સાચા’ સાથીની શોધ કરવી જોઈએ. દરેક માણસમાં ક્ષતિઓ હોય છે, અને એ ક્ષતિઓ સાથે કોઈને સ્વીકારવા એ જ સાચો પ્રેમ છે.
‘પંચ ધ મંકી’એ આપણને સતત પ્રયત્નશીલ રહેવાની પ્રેરણા આપી હતી. આજના એકલાં હૃદયો માટે પણ એ જ સંદેશ છે કે સ્ક્રીનની બહાર પણ એક સુંદર દુનિયા છે.
ડિજિટલ દુનિયામાં સ્વાઈપ કરતા આંગળા ભલે થાકી જાય પણ હૃદયમાં રહેલી પ્રેમની આશા ક્યારેય મરવી ન જોઈએ. યાદ રાખો, જે ‘ક્લિક’ આપણને જોડે છે, તે જ ‘ક્લિક’ આપણને તોડી પણ શકે છે, એટલે જ ડિજિટલ દુનિયાના વાંદરાઓ પાછળ દોડવા કરતાં વાસ્તવિક દુનિયાના માણસોમાં રોકાણ કરવું વધુ હિતાવહ છે.•
