ભારત કૃષિપ્રધાન દેશ હોવાથી યુરિયા (નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતર) તેની ખાદ્ય સુરક્ષાનો પાયો છે. ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો યુરિયા વપરાશકાર અને આયાતકાર દેશ છે, જ્યાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ નિર્ણાયક છે. જોકે, ૨૦૨૬ના વર્ષોમાં ભારત યુરિયાની ગંભીર અછતનો સામનો કરી રહ્યું હોય તેવું જણાય છે. આ અછત માત્ર ઉત્પાદન અને માંગ વચ્ચેના તફાવતને કારણે નથી, પરંતુ વર્તમાન પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધ (ઈરાન સંઘર્ષ) અને ઊર્જા પુરવઠામાં આવેલા વિક્ષેપનું પરિણામ છે.
૧. અછતનું ગણિત: માંગ અને પુરવઠાનું વિશ્લેષણ
ICRA અને સરકારી અંદાજો મુજબ, આગામી નાણાકીય વર્ષોમાં યુરિયાની સ્થિતિ નીચે મુજબ રહેવાની શક્યતા છે:
વાર્ષિક માંગ: ૩૯ થી ૪૧ મિલિયન ટન.
ઘરેલુ ઉત્પાદન ક્ષમતા: ૩૦.૬ મિલિયન ટન (મર્યાદિત).
અછત/ આયાત પર નિર્ભરતા: ૭ થી ૧૦ મિલિયન ટન (જરૂરિયાતના ૧૮-૨૫%).
વર્તમાન અવરોધ: ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરોધને કારણે LNG (લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ) સપ્લાય ખોરવાયો છે. ભારતનું ૮૬% LNG પશ્ચિમ એશિયા પર આધારિત હોવાથી ઘરેલુ યુરિયા પ્લાન્ટ્સનું ઉત્પાદન ઘટ્યું છે, પરિણામે અસરકારક અછત ૧૦-૧૫% સુધી વધી શકે છે.
૨. કૃષિ ઉત્પાદન અને જીડીપી પર સંભવિત અસરો
યુરિયાની અછત સીધી રીતે ખેતી અને દેશના આર્થિક વિકાસ દર (GDP)ને અસર કરે છે:
પાકની ઉપજમાં ઘટાડો: મુખ્ય પાકો જેવા કે ચોખા, ઘઉં અને મકાઈની ઉપજમાં ૪થી ૭%નો ઘટાડો થઈ શકે છે.
કૃષિ જીડીપી: કૃષિ ક્ષેત્ર કુલ જીડીપીના ૧૫-૧૮% હિસ્સો ધરાવે છે. જો કૃષિ ઉત્પાદનમાં ૨-૪% ઘટાડો થાય, તો કુલ જીડીપીમાં ૦.૩ -૦.૭%નો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
મોંઘવારી: ખાદ્ય પદાર્થોની મોંઘવારીમાં ૧-૨%નો વધારો થવાની શક્યતા છે, જે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ પર બોજ વધારશે.
ભારતની યુરિયા માટે આયાત પર નિર્ભરતા હાલ લગભગ ૨૫ ટકા સુધી છે, જે ૨૦૩૦ સુધીમાં વધીને ૩૦ ટકા થઈ શકે છે. હાલમાં ખાતરનો સ્ટોક પૂરતો છે (લગભગ ૬.૧૫ મિલિયન ટન માર્ચ ૨૦૨૬માં), પરંતુ ખરીફ સીઝન (જૂનથી શરૂ) પહેલાં જો પરિસ્થિતિ સામાન્ય ન થાય તો અછત ૧૦-૨૦% સુધી પહોંચી શકે છે. ભારતે ચીન પાસેથી વધુ યુરિયા માગ્યું છે, પરંતુ તે પણ અનિશ્ચિત છે.
૩. ભારતની ખાતર નીતિ અને સબસિડીનું માળખું
ભારત સરકાર ખેડૂતોને સસ્તા દરે ખાતર આપવા માટે ભારે સબસિડી આપે છે.
યુરિયા સબસિડી: ૪૫ કિલોની બેગની MRP ₹૨૪૨ સ્થિર રાખવા સરકાર લગભગ ૯૦% સબસિડી ભોગવે છે.
બજેટ પર બોજ: ૨૦૨૬-૨૭ માટે અંદાજિત સબસિડી ₹૧.૧૬ લાખ કરોડ છે, પરંતુ વૈશ્વિક ભાવ વધારાને કારણે આ આંકડો ₹૧.૮ થી ૨ લાખ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે.
ન્યુટ્રિઅન્ટ બેઝ્ડ સબસિડી (NBS): P&K ખાતરો (DAP વગેરે) માટે સરકાર અલગથી સબસિડી આપે છે, પરંતુ યુરિયા હજુ આ માળખામાં ન હોવાથી તેનો વધારે પડતો ઉપયોગ થાય છે.
૪. નેનો યુરિયા: એક આશાસ્પદ વિકલ્પ?
પરંપરાગત યુરિયાની અછતને પહોંચી વળવા IFFCO દ્વારા વિકસિત નેનો યુરિયા એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
કાર્યક્ષમતા: નેનો યુરિયાની ૫૦૦ મિલીની એક બોટલ ૪૫ કિલોની એક બેગ બરાબર કામ કરે છે. તેની નાઇટ્રોજન ઉપયોગિતા ૮૦%થી વધુ છે.
ઉત્પાદન: ભારત પાસે ૨૯ કરોડ બોટલ બનાવવાની ક્ષમતા છે, જોકે ખેડૂતોમાં જાગૃતિના અભાવે હાલમાં તેનો વપરાશ ઓછો છે.
ફાયદો: તે પરિવહન ખર્ચ ઘટાડે છે અને માટીની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
૫. નિષ્કર્ષ અને ભલામણો
વર્તમાન કટોકટી ભારતની ઊર્જા-આધારિત ખાતર નીતિની મર્યાદાઓ છતી કરે છે. સ્વનિર્ભરતા માટે માત્ર નવા પ્લાન્ટ્સ પૂરતા નથી, કારણ કે તેનો કાચો માલ (ગેસ) વિદેશી આયાત પર નિર્ભર છે. અત્યારે યુરિયા પર વધારે પડતો આધાર હોવાથી NPKનું અસંતુલન થવાથી માટીની ફળદ્રુપતા ઘટી રહી છે. ભારતને અત્યારે ગ્રીન/કોલ આધારિત યુરિયા, નેનો યુરિયા અને પ્રિસિઝન ફાર્મિંગના વિસ્તાર, સબસિડી સુધારા અને સોઇલ હેલ્થ કાર્ડનો અમલ કરવાની જરૂર છે. આવું નહીં કરીએ તો ભારતીય કૃષિ અને અર્થતંત્ર વૈશ્વિક જોખમો સામે સુરક્ષિત નહીં રહે, જે લાંબાગાળે ખાદ્ય સુરક્ષા અને વિકાસને અવરોધશે. સરકારે તાત્કાલિક વિવિધીકરણ અને ટેક્નોલોજી પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
ભારત ૮૦ કરોડ લોકોને NFSA હેઠળ મફત અનાજ આપે છે. ખાતરની અછતથી ખાદ્ય અછત અને મોંઘવારી વધશે. ગ્રામીણ આવક ઘટશે, ખેડૂતોના ખર્ચ વધશે અને સરકારનો સબસિડી બોજ પણ વધશે. ભારત પોતાના ૧૪૦ કરોડ લોકોનું પેટ ભરી શકે એટલું અનાજ ઉત્પન્ન કરે છે અને એ રીતે અન્ન સ્વાવલંબી છે, પરંતુ જો ખાતરની અછતને કારણે અનાજનું ઉત્પાદન ઘટે અને અનાજ આયાત કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય તો એ માટે ભારતે વિદેશી હૂંડિયામણ ખર્ચવું પડશે. UNના અહેવાલ મુજબ વૈશ્વિક સ્તરે પણ ભારત-બ્રાઝિલ-ચીન જેવા મોટા ખેતપેદાશ ઉત્પાદક દેશોને અસર થવાથી વિશ્વની ખાદ્ય સુરક્ષાનું જોખમ પણ છે.
આગામી વ્યૂહરચના:
વૈકલ્પિક ઊર્જા: કોલ-ગેસિફિકેશન અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન આધારિત યુરિયા પ્લાન્ટ્સને વેગ આપવો.
નેનો ટેકનોલોજી: નેનો યુરિયા અને નેનો DAPનો વ્યાપક પ્રચાર કરવો.
નીતિગત સુધારા: યુરિયાને પણ NBS (Nutrient Based Subsidy) હેઠળ લાવી NPKના સંતુલન (૪:૨:૧)ને જાળવવું.
આયાત વિવિધીકરણ: માત્ર પશ્ચિમ એશિયા પર નિર્ભર ન રહેતા રશિયા અને આર્જેન્ટિના જેવા દેશો સાથે લાંબાગાળાના કરાર કરવા. જો ભારત આ પગલાં લેવામાં નિષ્ફળ રહેશે, તો વૈશ્વિક ભૌગોલિક જોખમો ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને લાંબાગાળે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
ભારત કૃષિપ્રધાન દેશ હોવાથી યુરિયા (નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતર) તેની ખાદ્ય સુરક્ષાનો પાયો છે. ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો યુરિયા વપરાશકાર અને આયાતકાર દેશ છે, જ્યાં કૃષિ ઉત્પાદનમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ નિર્ણાયક છે. જોકે, ૨૦૨૬ના વર્ષોમાં ભારત યુરિયાની ગંભીર અછતનો સામનો કરી રહ્યું હોય તેવું જણાય છે. આ અછત માત્ર ઉત્પાદન અને માંગ વચ્ચેના તફાવતને કારણે નથી, પરંતુ વર્તમાન પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધ (ઈરાન સંઘર્ષ) અને ઊર્જા પુરવઠામાં આવેલા વિક્ષેપનું પરિણામ છે.
૧. અછતનું ગણિત: માંગ અને પુરવઠાનું વિશ્લેષણ
ICRA અને સરકારી અંદાજો મુજબ, આગામી નાણાકીય વર્ષોમાં યુરિયાની સ્થિતિ નીચે મુજબ રહેવાની શક્યતા છે:
વાર્ષિક માંગ: ૩૯ થી ૪૧ મિલિયન ટન.
ઘરેલુ ઉત્પાદન ક્ષમતા: ૩૦.૬ મિલિયન ટન (મર્યાદિત).
અછત/ આયાત પર નિર્ભરતા: ૭ થી ૧૦ મિલિયન ટન (જરૂરિયાતના ૧૮-૨૫%).
વર્તમાન અવરોધ: ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરોધને કારણે LNG (લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ) સપ્લાય ખોરવાયો છે. ભારતનું ૮૬% LNG પશ્ચિમ એશિયા પર આધારિત હોવાથી ઘરેલુ યુરિયા પ્લાન્ટ્સનું ઉત્પાદન ઘટ્યું છે, પરિણામે અસરકારક અછત ૧૦-૧૫% સુધી વધી શકે છે.
૨. કૃષિ ઉત્પાદન અને જીડીપી પર સંભવિત અસરો
યુરિયાની અછત સીધી રીતે ખેતી અને દેશના આર્થિક વિકાસ દર (GDP)ને અસર કરે છે:
પાકની ઉપજમાં ઘટાડો: મુખ્ય પાકો જેવા કે ચોખા, ઘઉં અને મકાઈની ઉપજમાં ૪થી ૭%નો ઘટાડો થઈ શકે છે.
કૃષિ જીડીપી: કૃષિ ક્ષેત્ર કુલ જીડીપીના ૧૫-૧૮% હિસ્સો ધરાવે છે. જો કૃષિ ઉત્પાદનમાં ૨-૪% ઘટાડો થાય, તો કુલ જીડીપીમાં ૦.૩ -૦.૭%નો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
મોંઘવારી: ખાદ્ય પદાર્થોની મોંઘવારીમાં ૧-૨%નો વધારો થવાની શક્યતા છે, જે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ પર બોજ વધારશે.
ભારતની યુરિયા માટે આયાત પર નિર્ભરતા હાલ લગભગ ૨૫ ટકા સુધી છે, જે ૨૦૩૦ સુધીમાં વધીને ૩૦ ટકા થઈ શકે છે. હાલમાં ખાતરનો સ્ટોક પૂરતો છે (લગભગ ૬.૧૫ મિલિયન ટન માર્ચ ૨૦૨૬માં), પરંતુ ખરીફ સીઝન (જૂનથી શરૂ) પહેલાં જો પરિસ્થિતિ સામાન્ય ન થાય તો અછત ૧૦-૨૦% સુધી પહોંચી શકે છે. ભારતે ચીન પાસેથી વધુ યુરિયા માગ્યું છે, પરંતુ તે પણ અનિશ્ચિત છે.
૩. ભારતની ખાતર નીતિ અને સબસિડીનું માળખું
ભારત સરકાર ખેડૂતોને સસ્તા દરે ખાતર આપવા માટે ભારે સબસિડી આપે છે.
યુરિયા સબસિડી: ૪૫ કિલોની બેગની MRP ₹૨૪૨ સ્થિર રાખવા સરકાર લગભગ ૯૦% સબસિડી ભોગવે છે.
બજેટ પર બોજ: ૨૦૨૬-૨૭ માટે અંદાજિત સબસિડી ₹૧.૧૬ લાખ કરોડ છે, પરંતુ વૈશ્વિક ભાવ વધારાને કારણે આ આંકડો ₹૧.૮ થી ૨ લાખ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે.
ન્યુટ્રિઅન્ટ બેઝ્ડ સબસિડી (NBS): P&K ખાતરો (DAP વગેરે) માટે સરકાર અલગથી સબસિડી આપે છે, પરંતુ યુરિયા હજુ આ માળખામાં ન હોવાથી તેનો વધારે પડતો ઉપયોગ થાય છે.
૪. નેનો યુરિયા: એક આશાસ્પદ વિકલ્પ?
પરંપરાગત યુરિયાની અછતને પહોંચી વળવા IFFCO દ્વારા વિકસિત નેનો યુરિયા એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
કાર્યક્ષમતા: નેનો યુરિયાની ૫૦૦ મિલીની એક બોટલ ૪૫ કિલોની એક બેગ બરાબર કામ કરે છે. તેની નાઇટ્રોજન ઉપયોગિતા ૮૦%થી વધુ છે.
ઉત્પાદન: ભારત પાસે ૨૯ કરોડ બોટલ બનાવવાની ક્ષમતા છે, જોકે ખેડૂતોમાં જાગૃતિના અભાવે હાલમાં તેનો વપરાશ ઓછો છે.
ફાયદો: તે પરિવહન ખર્ચ ઘટાડે છે અને માટીની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
૫. નિષ્કર્ષ અને ભલામણો
વર્તમાન કટોકટી ભારતની ઊર્જા-આધારિત ખાતર નીતિની મર્યાદાઓ છતી કરે છે. સ્વનિર્ભરતા માટે માત્ર નવા પ્લાન્ટ્સ પૂરતા નથી, કારણ કે તેનો કાચો માલ (ગેસ) વિદેશી આયાત પર નિર્ભર છે. અત્યારે યુરિયા પર વધારે પડતો આધાર હોવાથી NPKનું અસંતુલન થવાથી માટીની ફળદ્રુપતા ઘટી રહી છે. ભારતને અત્યારે ગ્રીન/કોલ આધારિત યુરિયા, નેનો યુરિયા અને પ્રિસિઝન ફાર્મિંગના વિસ્તાર, સબસિડી સુધારા અને સોઇલ હેલ્થ કાર્ડનો અમલ કરવાની જરૂર છે. આવું નહીં કરીએ તો ભારતીય કૃષિ અને અર્થતંત્ર વૈશ્વિક જોખમો સામે સુરક્ષિત નહીં રહે, જે લાંબાગાળે ખાદ્ય સુરક્ષા અને વિકાસને અવરોધશે. સરકારે તાત્કાલિક વિવિધીકરણ અને ટેક્નોલોજી પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.
ભારત ૮૦ કરોડ લોકોને NFSA હેઠળ મફત અનાજ આપે છે. ખાતરની અછતથી ખાદ્ય અછત અને મોંઘવારી વધશે. ગ્રામીણ આવક ઘટશે, ખેડૂતોના ખર્ચ વધશે અને સરકારનો સબસિડી બોજ પણ વધશે. ભારત પોતાના ૧૪૦ કરોડ લોકોનું પેટ ભરી શકે એટલું અનાજ ઉત્પન્ન કરે છે અને એ રીતે અન્ન સ્વાવલંબી છે, પરંતુ જો ખાતરની અછતને કારણે અનાજનું ઉત્પાદન ઘટે અને અનાજ આયાત કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય તો એ માટે ભારતે વિદેશી હૂંડિયામણ ખર્ચવું પડશે. UNના અહેવાલ મુજબ વૈશ્વિક સ્તરે પણ ભારત-બ્રાઝિલ-ચીન જેવા મોટા ખેતપેદાશ ઉત્પાદક દેશોને અસર થવાથી વિશ્વની ખાદ્ય સુરક્ષાનું જોખમ પણ છે.
આગામી વ્યૂહરચના:
વૈકલ્પિક ઊર્જા: કોલ-ગેસિફિકેશન અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન આધારિત યુરિયા પ્લાન્ટ્સને વેગ આપવો.
નેનો ટેકનોલોજી: નેનો યુરિયા અને નેનો DAPનો વ્યાપક પ્રચાર કરવો.
નીતિગત સુધારા: યુરિયાને પણ NBS (Nutrient Based Subsidy) હેઠળ લાવી NPKના સંતુલન (૪:૨:૧)ને જાળવવું.
આયાત વિવિધીકરણ: માત્ર પશ્ચિમ એશિયા પર નિર્ભર ન રહેતા રશિયા અને આર્જેન્ટિના જેવા દેશો સાથે લાંબાગાળાના કરાર કરવા. જો ભારત આ પગલાં લેવામાં નિષ્ફળ રહેશે, તો વૈશ્વિક ભૌગોલિક જોખમો ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને લાંબાગાળે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.