વર્ષ ૨૦૨૬માં વિશ્વ ફરી એક વાર એવા મોડ પર આવીને ઊભું છે જ્યાં મુત્સદ્દીગીરી અને વ્યાપાર વચ્ચેની રેખા ભૂંસાઈ ગઈ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વ્હાઇટ હાઉસમાં પરત ફર્યા બાદ અમેરિકાની વિદેશ નીતિ હવે ‘ન્યાય’ કે ‘લોકશાહી’ના આદર્શો પર નહીં પણ ‘ડેબિટ’ અને ‘ક્રેડિટ’ના ખાતા પર ચાલી રહી છે. ઇરાન સાથે વધતા જતા તણાવ અને સંભવિત યુદ્ધની વચ્ચે, ટ્રમ્પ પ્રશાસને આરબ દેશો પાસે જે આર્થિક સહાયની માગ કરી છે, તેણે વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. આ માત્ર એક લશ્કરી સહાયની માગ નથી પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને ‘પે-ટુ-પ્લે’ મોડેલમાં ફેરવવાનો ખતરનાક પ્રયાસ છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હંમેશાં માનતા આવ્યા છે કે અમેરિકા દુનિયાનો ‘મફત ચોકીદાર’ નથી. તેમના મતે, જો અમેરિકન સૈનિકો પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન જેવા ખતરા સામે લડે છે અને તેલના કૂવાઓની રક્ષા કરે છે, તો તેનો આર્થિક બોજ માત્ર અમેરિકન ટેક્સપેયર્સ પર કેમ હોવો જોઈએ? વ્હાઇટ હાઉસનો તર્ક સ્પષ્ટ છે- ઈરાન સાથેનું યુદ્ધ જો અનિવાર્ય બને તો તેનો સૌથી વધુ ફાયદો સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને કતાર જેવા દેશોને થશે કારણ કે તેમનો મુખ્ય પ્રાદેશિક દુશ્મન નબળો પડશે. તેથી, આ યુદ્ધમાં વપરાનારાં શસ્ત્રો, મિસાઈલો અને લોજિસ્ટિક્સનો ખર્ચ આરબ દેશોએ ઉઠાવવો જોઈએ. આ અભિગમ આધુનિક ઇતિહાસમાં અભૂતપૂર્વ છે, જ્યાં એક મહાસત્તા ખુલ્લેઆમ યુદ્ધ લડવા માટે ‘ભાડું’ માગી રહી છે.
સાઉદી અરેબિયા અને તેના સાથી દેશો માટે આ પરિસ્થિતિ ‘સૂડી વચ્ચે સોપારી’ જેવી છે. એક તરફ ઈરાનનો ભય, ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અને તેની વધતી જતી સૈન્ય તાકાત આરબ રાજાશાહીઓ માટે અસ્તિત્વનો ખતરો છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે અમેરિકા ઈરાનને અંકુશમાં રાખે. બીજી તરફ આર્થિક અને રાજકીય જોખમ. જો તેઓ અમેરિકાને અબજો ડોલરની સૈન્ય સહાય આપે છે, તો આરબ જનતામાં એવો સંદેશ જશે કે તેમના શાસકો અમેરિકાનાં પ્યાદાં છે. વળી, વિઝન ૨૦૩૦ જેવા મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાયેલા સાઉદી અરેબિયા માટે આટલો મોટો આર્થિક બોજ ઉઠાવવો સરળ નથી.
ટ્રમ્પની આ માગણી આરબ દેશોને એક એવી સુરંગમાં ધકેલી રહી છે, જ્યાંથી બહાર નીકળવું મુશ્કેલ છે. જો તેઓ પૈસા નથી આપતા, તો અમેરિકા પશ્ચિમ એશિયામાંથી પીછેહઠ કરવાની ધમકી આપી શકે છે, જે ઈરાનને ખુલ્લું મેદાન આપી દેશે. ઈરાન આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યું છે. અમેરિકા દ્વારા પૈસા માગવાની ઘટનાને ઈરાન પોતાની નૈતિક જીત તરીકે જોઈ રહ્યું છે. ઈરાનનો દાવો છે કે અમેરિકા અંદરથી ખોખલું થઈ ગયું છે અને તે પોતાના દમ પર યુદ્ધ લડવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેઠું છે. ઈરાન એ વાતને પણ પવન આપી રહ્યું છે કે આરબ દેશોના પૈસાનો ઉપયોગ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો સામે જ કરવામાં આવશે, જે પ્રાદેશિક અસ્થિરતામાં વધારો કરી શકે છે.
જો આરબ દેશો આ યુદ્ધ ફંડમાં જોડાય છે, તો તેની સીધી અસર કાચા તેલના ભાવ પર પડશે. યુદ્ધનો ખર્ચ કાઢવા માટે આરબ દેશો તેલના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરી શકે છે અથવા ભાવમાં વધારો કરી શકે છે. આનાથી ભારત જેવા તેલ આયાત કરતા દેશો માટે મોંઘવારીનું નવું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે. ટ્રમ્પનું આ ‘યુદ્ધનું બિલ’ માત્ર આરબ દેશોએ જ નહીં પણ પરોક્ષ રીતે આખા વિશ્વે તેલના ભાવ દ્વારા ચૂકવવું પડી શકે છે.
આ ઘટના એ વાતનું પ્રતીક છે કે હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં ‘નૈતિકતા’ કે ‘મૈત્રી’ નું સ્થાન ‘વ્યાપારી કરારો’ એ લઈ લીધું છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસન જે રીતે સોદાબાજી કરી રહ્યું છે, તેનાથી અમેરિકાની છબી એક ‘રક્ષક’ ને બદલે ‘ભાડૂતી સૈન્ય’ જેવી બની રહી છે. જો આજે ઈરાન માટે પૈસા માગવામાં આવે છે તો કાલે એશિયામાં ચીન સામેના રક્ષણ માટે જાપાન કે દક્ષિણ કોરિયા પાસે પણ આવી જ માગણી થઈ શકે છે.
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ અત્યંત જટિલ છે. જો પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ ફાટી નીકળે અને આરબ દેશો તેનો ખર્ચ ઉઠાવતા હોય તો ભારતને મોંઘું તેલ ખરીદવું પડશે. આરબ દેશોમાં લાખો ભારતીયો વસે છે. જો યુદ્ધને કારણે ત્યાંની અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ આવે તો ભારતીય કામદારોની નોકરીઓ અને સુરક્ષા જોખમમાં આવી શકે છે. ભારતનું ઈરાન અને આરબ દેશો બંને સાથે મિત્રતાભર્યું વલણ છે. અમેરિકાની આ ‘બળજબરીવાળી વસૂલાત’ થી પ્રદેશમાં જે અરાજકતા ફેલાશે, તેમાં ભારતે ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક ચાલવું પડશે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું આ કદમ સાબિત કરે છે કે ૨૦૨૬માં ‘સુપરપાવર’ હોવાનો અર્થ બદલાઈ રહ્યો છે. અમેરિકા હવે વિશ્વની જવાબદારી ઉઠાવવા માગતું નથી પણ વિશ્વ પર શાસન કરવા માગે છે. આરબ દેશોને આર્થિક રીતે નીચોવીને યુદ્ધ લડવાની આ યોજના સફળ થશે કે કેમ તે તો સમય જ બતાવશે પણ આનાથી પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ સ્થાપવાને બદલે શસ્ત્રોની સ્પર્ધા અને નફરતમાં વધારો થવો નિશ્ચિત છે.
અંતે, યુદ્ધ ગમે તે લડે અને ખર્ચ ગમે તે ઉઠાવે પણ તેની કિંમત તો હંમેશાં સામાન્ય જનતાએ જ ચૂકવવી પડે છે. ટ્રમ્પનું વ્હાઇટ હાઉસ આજે આરબ દેશો પાસે જે ચેકબુક માગી રહ્યું છે તે હકીકતમાં શાંતિનું મૃત્યુપત્ર સાબિત થઈ શકે છે. જો મુત્સદ્દીગીરી માત્ર નફા અને નુકસાનના ગણિત પર ટકી જશે તો દુનિયા ફરી એક વાર અંધકાર યુગમાં ધકેલાઈ જશે, જ્યાં શક્તિશાળી લોકો નબળાઓના પૈસાથી પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ પૂરી કરતા હતા.
આરબ રાષ્ટ્રોએ હવે વિચારવું પડશે કે શું તેઓ અમેરિકાના ‘એટીએમ’ બનવા માગે છે કે પછી પોતાના પ્રદેશમાં સન્માનજનક શાંતિ સ્થાપવા માટે કોઈ સ્વતંત્ર રસ્તો શોધવા માગે છે. બીજી તરફ, અમેરિકાએ પણ એ સમજવું પડશે કે નેતૃત્વ પૈસાથી નથી મળતું પણ વિશ્વાસ અને નૈતિકતાથી મળે છે. ૨૦૨૬નું આ ‘સમર ઓફ વોર’ હજુ તો શરૂઆત છે, અસલી ક્લાઈમેક્સ તો ત્યારે આવશે જ્યારે આ યુદ્ધનું બિલ સામાન્ય માણસના ઘર સુધી પહોંચશે.
