પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા લશ્કરી તણાવની અસર હવે ભારતના આર્થિક હિતો પર સીધી પહોંચી રહી છે. મોસ્કોના એક અહેવાલ મુજબ, ઈરાનના વ્યૂહાત્મક બંદર અંઝાલી પર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઇઝરાયલ દ્વારા કરવામાં આવેલા મિસાઇલ અને હવાઈ હુમલાથી ભારત અને રશિયા વચ્ચેના મહત્વાકાંક્ષી વેપાર પ્રોજેક્ટને ગંભીર ફટકો પડ્યો છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ હુમલાથી 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને 100 બિલિયન ડોલર સુધી લઈ જવાના લક્ષ્ય પર અનિશ્ચિતતા ઊભી થઈ છે. 7,200 કિલોમીટર લાંબો ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) મુંબઈને સેન્ટ પીટર્સબર્ગ સાથે જોડે છે અને સુએઝ કેનાલને બાયપાસ કરે છે, જેનાથી એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેનો વેપાર ઝડપી અને સસ્તો બને છે. આ માર્ગ પરિવહન સમયને 25-30 દિવસથી ઘટાડીને લગભગ 7 દિવસ કરી શકે છે, જે તેને વૈશ્વિક વેપારમાં ગેમ-ચેન્જર બનાવે છે
18 માર્ચે થયેલા હુમલામાં બંદર અંઝાલીના કસ્ટમ્સ હાઉસ સહિતના મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ભારે નુકસાન થયું હોવાનું સ્થાનિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. અગાઉ સુરક્ષિત ગણાતા આ કોરિડોર માટે હવે જોખમ વધી ગયું છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે વધતા સુરક્ષા ખતરાને કારણે ઇન્શ્યોરન્સ અને ફ્રેઇટના દરોમાં વધારો થશે, જેનો સીધો પ્રભાવ રશિયા ઉપરાંત CIS દેશોના વેપાર પર પણ પડશે. મોસ્કો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના નિષ્ણાતો મુજબ, આ માર્ગ રશિયા અને ભારત વચ્ચેના વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે ટ્રાન્સપોર્ટ સમયને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. તેથી બંદર અંઝાલી પરનો હુમલો માત્ર લશ્કરી ઘટના નહીં પરંતુ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ મોટો ઝટકો માનવામાં આવે છે.
આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે, ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન સાથે ટેલિફોન પર વાતચીત કરી હતી. તેમણે ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ માળખાગત સુવિધાઓ પર થયેલા હુમલાઓની નિંદા કરી અને દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા અને લોકોની અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. મોસ્કોમાં રશિયન આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો પરિષદની બેઠકમાં પણ આ મુદ્દો ચર્ચાનું કેન્દ્ર બનવાનો છે, જ્યાં ભારત-રશિયા વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને લોજિસ્ટિક્સ વ્યૂહરચનાઓની ચર્ચા કરવામાં આવશે.
રશિયાના નાયબ વડાપ્રધાન Vitaly Savelyevએ અગાઉ જણાવ્યું હતું કે 2025 સુધી ટ્રાન્સ-કેસ્પિયન રૂટ દ્વારા 7.5 મિલિયન ટનથી વધુ કાર્ગો પરિવહન કરવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ હાલની યુદ્ધ પરિસ્થિતિ આ યોજનાની ગતિ ધીમી પાડે તેવી શક્યતા છે. રશિયન વિદેશ મંત્રાલયની પ્રવક્તા Maria Zakharovaએ આ હુમલાને “અવિચારી અને બેજવાબદાર” ગણાવી ચેતવણી આપી છે કે આ પગલાં સંઘર્ષને વધુ ઉગ્ર બનાવી શકે છે અને કેસ્પિયન વિસ્તારના દેશોને પણ તેની ઝપેટમાં લઈ શકે છે. તેમણે બંદર અંઝાલીને રશિયા–ઈરાન વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ લોજિસ્ટિક્સ હબ તરીકે વર્ણવ્યું. હુમલાથી થોડા દિવસો પહેલા જ ક્રેમલિનના પ્રવક્તા Dmitry Peskovએ INSTC પ્રોજેક્ટ અંગે આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે મજબૂત પાયા તૈયાર થઈ ચૂક્યા છે.
નોંધનીય છે કે 2000માં Atal Bihari Vajpayeeના કાર્યકાળ દરમિયાન ભારત, ઈરાન અને રશિયા વચ્ચે INSTC કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. બાદમાં કેટલાક ગલ્ફ દેશો અને Pakistan સહિત અનેક દેશો વિવિધ તબક્કામાં આ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયા છે. તાજેતરમાં Vladimir Putinની ભારત મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશોએ આ કોરિડોરને વધુ મજબૂત બનાવવા અને લોજિસ્ટિક્સ ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો. પરંતુ હાલના હુમલાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે પશ્ચિમ એશિયાના તણાવ વચ્ચે આ વૈશ્વિક વેપાર માર્ગનું ભવિષ્ય હવે સુરક્ષા અને રાજકીય સ્થિરતા પર નિર્ભર રહેશે.
