ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) વચ્ચે તાજેતરમાં સંપન્ન થયેલો મુક્ત વેપાર કરાર (FTA) એ માત્ર આર્થિક દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ ૨૧મી સદીના બદલાતા વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતની મજબૂત થતી પકડનું પ્રતીક છે. આશરે બે દાયકાની લાંબી અને જટિલ વાટાઘાટો પછી જ્યારે ૨૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ આ ‘મેગા ડીલ’ પર મંજૂરીની મહોર વાગી, ત્યારે તે વિશ્વના બે સૌથી મોટા લોકશાહી બજારો વચ્ચેના સંબંધોમાં નવા સૂર્યોદય સમાન છે. આ કરાર ભારત માટે આર્થિક સમૃદ્ધિ અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા બંને દ્રષ્ટિએ સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો, ૨૦૦૭થી શરૂ થયેલી આ વાટાઘાટો અનેકવાર અટકી પડી હતી. ક્યારેક બૌદ્ધિક સંપદાના કાયદા, તો ક્યારેક ઓટોમોબાઈલ અને દારૂ પરની આયાત ડ્યુટી જેવા મુદ્દાઓ અવરોધ બનતા હતા. પરંતુ ૨૦૨૬માં આ કરારનું સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થવું એ દર્શાવે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક મંચ પર ‘કન્ડિશન લેનાર’ નહીં પણ ‘કન્ડિશન સેટ કરનાર’ દેશ બની ગયો છે. ભારતે પોતાની કૃષિ અને ડેરી ક્ષેત્રની સંવેદનશીલતાઓને જાળવી રાખીને યુરોપિયન બજારમાં પ્રવેશ મેળવ્યો છે, જે ભારતના કરોડો ખેડૂતો અને નાના ઉદ્યોગકારો માટે રક્ષણ કવચ સમાન છે.
આ કરારના કેન્દ્રમાં ‘પરસ્પર લાભ’નો સિદ્ધાંત છે. યુરોપિયન યુનિયન માટે ભારત એક વિશાળ કન્ઝ્યુમર માર્કેટ છે, જ્યાં તેનો મધ્યમ વર્ગ સતત વધી રહ્યો છે. બદલામાં, ભારતને યુરોપિયન ટેકનોલોજી, મૂડીરોકાણ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત મશીનરી મળશે. ખાસ કરીને ટેક્સટાઈલ, ચામડાની બનાવટો અને રત્ન-આભૂષણો જેવા શ્રમ-સઘન ક્ષેત્રોમાં ભારતની નિકાસમાં ધરખમ વધારો થવાની સંભાવના છે.
આનાથી સ્થાનિક સ્તરે મોટા પાયે રોજગારીનું સર્જન થશે, જે ભારતની વધતી જતી યુવા વસ્તી માટે આશીર્વાદરૂપ બનશે. જો કે, આ માર્ગમાં પડકારો પણ ઓછા નથી. યુરોપના પર્યાવરણીય ધોરણો, ખાસ કરીને ‘કાર્બન બોર્ડર ટેક્સ’ અને જંગલોના સંરક્ષણ માટેના કડક નિયમો ભારતીય ઉદ્યોગો માટે એક કસોટી સમાન રહેશે. ભારતીય નિકાસકારોએ હવે વૈશ્વિક ગુણવત્તાના ધોરણો અપનાવવા પડશે. આ પડકાર હકીકતમાં એક તક છે, જે ભારતીય ઉત્પાદનોને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવશે.
ચીન પ્લસ વન (China+1) વ્યૂહરચના હેઠળ વિશ્વની કંપનીઓ જ્યારે ચીનનો વિકલ્પ શોધી રહી છે, ત્યારે આ કરાર ભારતને ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈનનું મુખ્ય કેન્દ્ર બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે, ભારત-EU વેપાર કરાર એ માત્ર આયાત-નિકાસના આંકડાઓનો ખેલ નથી, પરંતુ તે ‘વિકસિત ભારત @ 2047’ના સ્વપ્નને સાકાર કરવાની દિશામાં એક નિર્ણાયક કદમ છે. તે એશિયા અને યુરોપ વચ્ચે એક મજબૂત આર્થિક પુલ બનાવશે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં સ્થિરતા લાવશે. હવે મહત્વનું એ રહેશે કે ભારત સરકાર અને ખાનગી ક્ષેત્ર કેવી રીતે ત્વરિત ગતિએ આ કરારનો લાભ ઉઠાવીને ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિને નવી ઊંચાઈએ લઈ જાય છે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ મુક્ત વ્યાપાર સમજૂતી, જે વૈશ્વિક જીડીપીના લગભગ ચોથા ભાગનો હિસ્સો ધરાવશે, તે EU માં ભારતની 99 ટકા નિકાસ પર ટેરિફ ઘટાડશે અને ભારત તરફથી EU ની 97 ટકાથી વધુ નિકાસ પરની ડ્યુટીમાં કાપ મૂકશે. EU ના અંદાજ મુજબ, આ કરારથી યુરોપિયન નિકાસકારો માટે વાર્ષિક ટેરિફમાં 4 અબજ યુરો સુધીનો ઘટાડો થશે.
ભારતના ટેક્સટાઇલ, તૈયાર કપડાં, ચામડાની વસ્તુઓ, હસ્તકલા, ફૂટવેર અને દરિયાઈ ઉત્પાદનો જેવા ક્ષેત્રોને આ FTA થી મોટો ફાયદો થવાનો છે, જ્યારે યુરોપને વાઇન, ઓટોમોબાઈલ્સ, કેમિકલ્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં લાભ થશે. આ કરારની જોગવાઈઓ હેઠળ, EU ની વાઇન નિકાસને નોંધપાત્ર ફાયદો થશે, કારણ કે હાલની 150 ટકા ડ્યુટીમાં ભારે ઘટાડો કરવામાં આવશે અને નવી લેવી (ટેક્સ) 20 ટકાથી 30 ટકાની વચ્ચે રહેશે. ભારત અને ઇયુ વચ્ચેનો આ કરાર એવા સમયે પણ થઇ રહ્યો છે જ્યારે અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દુનિયાભરના દેશો સાથે દાદાગીરી કરી રહ્યા છે.
તેમણે ભારત પર આકરા ટેરિફ ઝિંક્યા છે અને યુરોપિયન યુનિયન પર ટેરિફ તો છે જ, ઉપરાંત ગ્રીનલેન્ડના મુદ્દે ટ્રમ્પ એક સમયના અમેરિકાના ખાસ સાથી એવા યુરોપિયન દેશોને દબડાવી રહ્યા છે. આ કરાર ટ્રમ્પને ચોક્કસપણે ગમશે નહીં. એક એવો ખંડ (યુરોપ) જેની ટ્રમ્પે પોતાની ગ્રીનલેન્ડ મેળવવાની મહત્વાકાંક્ષા વચ્ચે મજાક ઉડાવી હતી તે એક એવા દેશ (ભારત) સાથે વેપાર કરાર કરી રહ્યો છે જેને ટ્રમ્પે આસમાની ટેરિફ દ્વારા ઘેરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે; આ દ્રશ્ય નિઃશંકપણે તેમને ખટકે તેવું હશે. અને અમેરિકાને પડકારની રીતે પણ આ કરાર ઐતિહાસિક હશે.
