GST લાગુ થયાને લગભગ નવ વર્ષ પૂર્ણ થવા જઈ રહ્યા છે ત્યારે ટેક્સ સિસ્ટમમાં મહત્વનો ફેરફાર થઈ શકે છે. કેન્દ્ર સરકાર GST અધિકારીઓને મળેલી સીધી ધરપકડ કરવાની સત્તા દૂર કરવા અંગે ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. આ પ્રસ્તાવ પર 7 ઓક્ટોબરે મળનારી GST કાઉન્સિલની બેઠકમાં ચર્ચા થઈ શકે છે. જો આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળે છે તો GST સાથે જોડાયેલા કેસોમાં ટેક્સ અધિકારીઓ દ્વારા સીધી ધરપકડ કરવાની હાલની વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર થશે. આ ફેરફાર માટે GST કાયદામાં જરૂરી સુધારા કરવા પડશે. સરકાર આ સુધારા આગામી શિયાળુ સત્ર દરમિયાન સંસદમાં રજૂ કરી શકે છે. જોકે, હાલમાં આ માત્ર વિચારણા અને પ્રસ્તાવના તબક્કામાં છે. 7 ઓક્ટોબરની GST કાઉન્સિલની બેઠક અને ત્યારબાદની સંસદીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ અંતિમ નિર્ણય સ્પષ્ટ થશે.
હાલમાં ગંભીર GST અપરાધના કેસોમાં ધરપકડ કરવાની જોગવાઈ છે. નકલી બિલ બનાવવું, ખોટી રીતે ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ એટલે કે ITC મેળવવી અને જાણી જોઈને ટેક્સ ચોરી કરવી જેવા ગંભીર મામલાઓમાં કાર્યવાહી થઈ શકે છે. CGST એક્ટની કલમ 69 હેઠળ કમિશનરને કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ મંજૂર કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. જોકે, ધરપકડ કરતા પહેલાં અધિકારી પાસે સંબંધિત વ્યક્તિએ ગંભીર GST અપરાધ કર્યો હોવાના પૂરતા કારણો અને પુરાવા હોવા જરૂરી છે.
સરકારે અગાઉ પણ ધરપકડની પ્રક્રિયાને લઈને માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી હતી. 2022માં બહાર પાડવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકામાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે માત્ર કાયદા હેઠળ ધરપકડ કરવાની સત્તા છે એટલા માટે જ કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ ન કરવી જોઈએ. કેસની ગંભીરતા, કરચોરી અથવા છેતરપિંડીની રકમ અને તેમાં સંબંધિત વ્યક્તિની ભૂમિકા જેવા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લેવાના હોય છે.
હવે ધરપકડની આ સત્તામાં ફેરફાર કરવાની વિચારણા પાછળ અધિકારીઓ દ્વારા સત્તાના કથિત દુરુપયોગની ફરિયાદો મુખ્ય કારણોમાંથી એક હોવાનું માનવામાં આવે છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી ઉદ્યોગ જગત અને કંપનીઓ દ્વારા GST તપાસ અને ધરપકડની પ્રક્રિયા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી હતી. ખાસ કરીને કંપનીના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ધરપકડને લઈને પણ સવાલો ઊભા થતા રહ્યા છે.
સરકારની વિચારણા એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની છે જેમાં ગંભીર ટેક્સ ફ્રોડ અને જાણી જોઈને કરવામાં આવતી છેતરપિંડી સામે કડક કાર્યવાહી ચાલુ રહે, પરંતુ સામાન્ય વેપારીઓ અને કંપનીઓમાં ધરપકડને લઈને ડરનું વાતાવરણ ન બને. એટલે ધરપકડની સીધી સત્તા GST અધિકારીઓ પાસેથી દૂર કરવામાં આવે તો પણ ગંભીર ગુનાઓ સામે કાર્યવાહીનો રસ્તો સંપૂર્ણપણે બંધ નહીં થાય. સરકારી આંકડાઓ પ્રમાણે 2021-22થી 2024-25 દરમિયાન GST સંબંધિત અપરાધના કુલ 72,393 કેસ નોંધાયા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન કેન્દ્રીય GST અધિકારીઓ દ્વારા 887 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ આંકડામાં રાજ્યના GST અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી ધરપકડનો સમાવેશ થતો નથી.
જો પ્રસ્તાવિત ફેરફારને મંજૂરી મળે છે તો ગંભીર કૌભાંડ અને જાણી જોઈને કરવામાં આવેલા GST અપરાધના કેસોમાં કાર્યવાહી કરવાની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર આવી શકે છે. GST અધિકારીઓ પોતે સીધી ધરપકડ કરવાની જગ્યાએ અન્ય ફોજદારી કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી માટે આગળ વધી શકે છે. આવા કેસોમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા સહિતના લાગુ કાયદાઓ હેઠળ કાર્યવાહી કરવાનો રસ્તો અપનાવવામાં આવી શકે છે. આ ફેરફારથી એક તરફ ગંભીર ટેક્સ છેતરપિંડી કરનારાઓ સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાનો પ્રયાસ થશે, જ્યારે બીજી તરફ ટેક્સ તપાસ દરમિયાન અધિકારીઓની સત્તાના દુરુપયોગની શક્યતા ઘટાડવાનો હેતુ રહેશે. જોકે, આ અંગે હજુ અંતિમ નિર્ણય લેવાયો નથી.
હવે 7 ઓક્ટોબરે મળનારી GST કાઉન્સિલની બેઠક મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. બેઠકમાં પ્રસ્તાવ પર ચર્ચા થયા બાદ તેને આગળ વધારવાનો નિર્ણય લેવાશે. ત્યારબાદ GST કાયદામાં સુધારા માટે સંસદીય પ્રક્રિયા જરૂરી બનશે. તેથી GST અધિકારીઓની ધરપકડની સત્તા ખરેખર ખતમ થશે કે તેમાં કોઈ મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવશે, તે આગામી પ્રક્રિયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
