ધર્મનો અર્થ આ તમે કહો છો તે તો નથી જ

શું મહાભારતના યુધ્ધમાં એક પક્ષે હિંદુ અને બીજા પક્ષે અન્ય ધર્મી હતા ? શું અર્જુનને જે લડાઈ કરવાની હતી તે કોઈ દેવસ્થાનને બચવવા ,કોઈ પૂજા અર્ચનની પરમ્પરા બચાવવા માટે કરવાની હતી ? શું ક્રષ્ણ ગીતામાં અર્જુનને જે ધર્મ ના પાલનની અને રક્ષણની વાત કહે છે, તે આ ? આજે ભારતમાં ધર્મ શબ્દ નો જે અર્થ થાય છે તે મુજબ છે ?

ધર્મનો અર્થ આ તમે કહો છો  તે તો નથી જ

ના અંગ્રેજી માં રીલીજીઅસ શબ્દ જે ને માટે બોલાય છે, તે શ્રધા, પૂજાની પરમ્પરા ના વર્તન અને પાલન માટે વપરાય છે. ભારતમાં વર્ષો થી ધર્મ શબ્દ વપરાય છે તે ક્યાય પૂજા અને શ્રધ્ધા માટે વપરાતો નથી .ધર્મ શબ્દ ના વપરાશ અને ઉપયોગ જો જોઈએ અને તપાસીએ તો તે મોટે ભાગે ફરજ સાથે જોડાયેલો .સોપવામાં આવેલા કર્મ સાથે જોડાયેલો દેખાય છે .

ધર્મ શબ્દ નો જ્યાંથી સોં થી વધુ સંદર્ભ લેવાય છે તે ભગવાન કૃષ્ણ દ્વારા અર્જુનને કહેબયેલા ગીતા ના સંદેશ માંથી લેવાય છે હવે આ મૂળ જગ્યા એ જ ધર્મ નો અર્થ પોતાને ભાગે આવેલ કર્મ બજ્વવું તેવો છે .લડવું એ ક્ષત્રીય નો ધર્મ ખાસ તો રણ મેદાનમાં આવેલા સનીક નો ધર્મ ..આમાં ક્યાય પૂજા પાઠ ની કર્મ કંદ ની વાત જ નથી ના કોઈ દેવસ્થાન કે પરમ્પરા ને બચવવા લડવાવાની વાત છે અર્જુન માટે તો લડવું એ જ ધર્મ છે તેમ કૃષ્ણ કહે છે કોના માટે લડવાનું અને કેમ લડવાવાનું એ તો વાત જ બીજા નબર પર છે

મૂળ ધ્રૂ ધાતુ પરથી ધર્મ શબ્દ આવ્યો છે જેનો સામાંન્ય અર્થ થાય છે ધારણ કરવું .માણસ હોય કે વસ્તુ તે જે ગુણ ધારણ કરે છે તેનું તેણે પાલન કરવું જોઈએ ,તેજ તેનો ધર્મ .એટલે આપડા ભાગે આવેલા કર્તવ્ય નું પાલન તે જ ધર્મ .શિક્ષકનો ધર્મ ભણવું અને ભણાવવું દાકતર નો ધર્મ દર્દી ની સારવાર કરવી દર્દ દુર કરવું સેનિક નો ધર્મ રાજ્ય ની રક્ષા કરવી. જે પોતાને ભાગે આવેલા કર્તવ્યનું નિર્વહન નથી કરતો તે ધર્મ ચુક્યો ગણાય આ અર્થ માં જ રાજાનો ધર્મ પ્રજાના જાન માલ ની રક્ષા અને યોગ ક્ષેમ નું વાહન કરવું તે છે.

ભારતીય પરંપરા માં માત્ર વ્યક્તિ જ નહી વસ્તુ અને અન્ય ના ધર્મ અને ગુણ ધર્મની વાત થઇ છે જેમકે વહેવું એ નદીનો ધર્મ .વિસ્તરવું એ આકાશનો. કાંટા નો ગુણધર્મ જ તીક્ષ્ણતા અને ફૂલનો ધર્મ જ સુગંધ ફેલાવવી તે અગ્નિ નો ધર્મ બાળવું , ભસ્મ કરવું અને પાણી નો ધર્મ જ ઠારવું આગ હોય કે તરસ …..

જે દેશમાં યુગો થી ધર્મ નો આટલો સ્પસ્ટ અર્થ આપેલો હોય તે જ દેશમાં ઉઅપાસના અને પુંજાની પરમ્પરા ,માન્યતા અને શ્ર્ધાના વિષય સાથે આ શબ્દ ને જોડવો એ કેટલું યોગ્ય ? અને આ જોડાણ જયારે ભયાનક પૂર્વગ્રહો અને અનર્થો સર્જે ત્યારે ચુપકીદી સેવ્વવી તે કેટલું યોગ્ય ? અને સોં થી ખતરનાક તો એક બાબત માટે વપરાયેલા શબ્દ સંદર્ભ નો અન્ય બાબત માટે સાવ ખોટો ઉપયોગ કરવો . મુદ્દો હિંદુ અને મુસ્લિમ માન્યતાનો હોય ત્ય્યારે ધર્મ માટે લડો ધર્મ માટે બલિદાન આપો અ,ભગવાન કૃષ્ણે પણ ધર્મ માટે લડવાનું કીધું છે એમ પાનો ચડવવો તે કેટલો યોગ્ય ?

ક્યારેક પ્રશ્ન થાય કે આઝદ ભારતના પ્રારંભિક તબક્કામાં શું કોઈ જાણકારીકે  નિસ્બત વાળા વિદ્વાનો નહિ હોય જે ખોટા શબ્દો ને સમાનાર્થી  બનતા રોકે ?સંસ્કૃત સાહિત્ય માં ક્યાય ધર્મ શબ્દ અત્યારે જેણા માટે વપરાય છે તેના માટે વપરાયો જ નથી અને ભારતીય ભાષાઓ માં વ્યવહારમાં પ્રવચનો માં આજે પણ ધર્મ શબ્દ કર્તવ્ય પાલન ના ભાગ રૂપે જ વપરાય છે પણ કેટલાક ચોક્કસ લોકો હેતુ પૂર્વક ધર્મ શબ્દ નો બીજો અર્થ પણ વાપરે છે જે અર્થ પરમ્પરા સાથે સુસંગત નથી  .

ભાષા એ દરેક દેશમાં અલગ રીતે ઉદભવી છે. માણસે વિકાસની સાથે સંવાદ વધાર્યો અને દરેક બાબતને ઓળખ ચિન્હો આપ્યા. પહેલા ઉચ્ચાર આપ્યા પછી તે ઉચ્ચારો લિપિબદ્ધ કર્યા અને જેમ માણસો એક બીજા સમુદાયના સંપર્ક માં આવ્યા તેમ તેમને સમાનર્થી શબ્દો દ્વારા ભાષાંતર કાર્ય કર્યું .

જેમકે એક દેશમાં એક મોટા પ્રાણી માટે શબ્દ વપરાતો હાથી અને ઉચ્ચાર  પણ તે  થતો હવે, આવા જ મોટા પ્રાણી માટે બીજા દેશ માં ઉચ્ચાર વપરાયો એલીફન્ટ અને તે લખયો .હવે બન્ને દેશના લોકો મળ્યા અને આદાન પ્રદાન થયું તો ખબર પડી કે અમે જે ને હાથી કહીયે છીએ તેને જ આ લોકો એલીફન્ટ કહે છે તો સંવાદ માં નક્કી થયું કે એલીફન્ટ હોય ત્યાં આપણે હાથી સમજવું .

હવે સમાન બાબતો માટે વપરાતા શબ્દો માટે સમાન સમજણ કેળવી શકાય. પણ આપણે જે પ્રાણી માટે હરણ  શબ્દ વાપરતા હોયે અને તેઓ સિહ માટે જે શબ્દ વપરાતા હોય તો એ બે સરખા કેવી રીતે ગણાય?  માટે જ ધર્મ શબ્દ નો અર્થ જે અપાય છે તે  આપડા જેવા લાખો લોકો ને એ માન્ય પણ નથી કારણ આપણે તો માનવ ધર્મ ને પણ માનનારા છીએ જ્યાં કોઈ સંપ્રદાય કે વ્યક્તિ પરમ્પરા આવતી જ નથી અપડા માટે અપડે ભાગે આવેલું કર્મ જ આપડો ધર્મ છે .

માટે હવે સમય આવી ગયો છે શિક્ષિત નાગરિક ના ધર્મ ને ધારણ કરવાનો અને બજ્વવાનો . અત્યાર સુધી જે થયંમ તે ભલે થયું પણ હવે અપડે કર્મકાંડ શ્રધા પૂજા અર્ચનાના અને ખાસતો કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા સ્થાપિત માન્યતા અને પરમ્પરા ને સંપ્રદાય કહીશું અને આપડી ફરજો ને જ ધર્મ કહીશું એટલું જ નહિ અપણને ધર્મ શબ્દ નો અનર્થ કરી ગુમરાહ કરનારાઓ ને પણ કહી શું કે થોભો અમે ધર્મ નો અર્થ પણ જાણીએ છીએ અને નીભાવીયાએ પણ છીએ અને તે અર્થ તમે કહો છો તે તો નથી જ અમે ગીતામાં કૃષ્ણ  જે કહ્યું તે મુજબ નો ધર્મ પાળવામાં જ રસ છે તમે કો તે અર્થ માનવામાં રસ નથી.

-આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.

Related Posts