મતદારોની યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)ને લઈને રાજકીય વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો છે. ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષી પક્ષો તથા વિવિધ સંગઠનો દ્વારા અનેક સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. SIR પ્રક્રિયામાં ગેરરીતિ અને મતદારોના નામ સાથે ચેડાંના આરોપો વચ્ચે જ્ઞાનેશ કુમાર સામે કાર્યવાહી કરવાની માંગ સાથે દેશના અનેક શહેરોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો યોજાયા હતા. દિલ્હીના જંતર મંતર પર મોટી સંખ્યામાં ડાબેરી વિદ્યાર્થી સંગઠનો, નાગરિક સંગઠનો અને અન્ય પ્રદર્શનકારીઓ એકત્ર થયા હતા. બીજી તરફ કોંગ્રેસ દ્વારા પણ દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યા હતા. અનેક સ્થળોએ કાર્યકર્તાઓએ ચૂંટણી પંચની કચેરી તરફ રેલી કાઢવાનો અને કચેરીનો ઘેરાવ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. કેટલાક સ્થળોએ પોલીસે પ્રદર્શનકારીઓની અટકાયત કરી હતી.
દિલ્હીમાં વિરોધ દરમિયાન પ્રદર્શનકારીઓ અને પોલીસ વચ્ચે તણાવની સ્થિતિ જોવા મળી હતી. કેટલાક કોંગ્રેસ કાર્યકર્તાઓએ પોલીસના બેરિકેડ પાર કરીને ચૂંટણી પંચની કચેરી તરફ આગળ વધવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. કેટલાક સ્થળોએ જ્ઞાનેશ કુમારના પૂતળા સાથે પણ વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો. પટણા અને આસામમાં પ્રદર્શનકારીઓને રોકવા માટે વોટર કેનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વિવિધ રાજ્યોની રાજધાનીઓમાં કોંગ્રેસના કાર્યકર્તાઓએ ચૂંટણી પંચની કચેરી તરફ રેલી કાઢવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જંતર મંતર પર થયેલા વિરોધ દરમિયાન નેહા બોરા, યોગેન્દ્ર યાદવ અને સીપીઆઈ(એમએલ)ના દિપાંકર ભટ્ટાચાર્ય સહિત કેટલાક પ્રદર્શનકારીઓની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ નેહા બોરાએ પોલીસ સ્ટેશનમાંથી વીડિયો સંદેશ જાહેર કરીને પોલીસની કાર્યવાહી અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમનો આક્ષેપ હતો કે વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રદર્શનકારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાને બદલે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે ઉઠી રહેલા ગંભીર સવાલોની તપાસ થવી જોઈએ.
વિપક્ષનો મુખ્ય આરોપ છે કે SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદારોની યાદીમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારોમાં પારદર્શિતા અને યોગ્ય પ્રક્રિયાનું પાલન થયું નથી. વિપક્ષી નેતાઓ દ્વારા જ્ઞાનેશ કુમાર પર મનસ્વી રીતે નિર્ણય લેવાનો અને આ પ્રક્રિયાથી ભાજપને રાજકીય ફાયદો પહોંચાડવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. જોકે, આવા રાજકીય આરોપોને સંબંધિત પક્ષોના દાવા તરીકે જોવાની જરૂર છે અને ચૂંટણી પંચ તરફથી તમામ નિર્ણયો ત્રણેય કમિશનરોની મંજૂરીથી લેવાયા હોવાનો જવાબ પણ સામે આવ્યો છે.
આ વિવાદનું એક મહત્વનું પાસું ચૂંટણી પંચના બે અન્ય કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલા વાંધાઓ છે. તાજેતરમાં સામે આવેલી વિગતો મુજબ, બંને કમિશનરોએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ચૂંટણી પંચના કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો સામે ઓછામાં ઓછા 14 વખત ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હતા. આ વાંધાઓમાં નવા મતદારોની નોંધણી, મતદારોના નામ ઉમેરવા-કાઢવા, મતદાર યાદી સંબંધિત અપીલો, ડેટાબેઝની સુરક્ષા અને ચૂંટણી સંબંધિત સોફ્ટવેરમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારો જેવા મુદ્દાઓ સામેલ હતા. બંને કમિશનરોએ કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણકારી અથવા મંજૂરી વિના લેવામાં આવ્યા હોવાની ફરિયાદ કરી હતી. ખાસ કરીને નવા મતદારોની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6માં કરવામાં આવેલા ફેરફાર અંગે પણ વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. ચૂંટણી પંચની અંદરની આ ચર્ચાએ SIR દરમિયાન નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને ત્રણ સભ્યોના ચૂંટણી પંચમાં સત્તાના વહેંચાણ અંગે નવા સવાલો ઊભા કર્યા છે.
કાયદા મુજબ ચૂંટણી પંચમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બે ચૂંટણી કમિશનરો હોય છે અને ત્રણેય કમિશનરો સમાન દરજ્જો ધરાવે છે. 2023ના કાયદાની કલમ 18 મુજબ શક્ય હોય ત્યાં સુધી પંચનું કામ સર્વસંમતિથી થવું જોઈએ અને મતભેદ હોય તો બહુમતીના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે છે. આ જ જોગવાઈને ધ્યાનમાં રાખીને જ્ઞાનેશ કુમાર દ્વારા લેવામાં આવેલા કેટલાક નિર્ણયો અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. વિપક્ષે માંગ કરી છે કે SIR દરમિયાન લેવાયેલા નિર્ણયો, આપવામાં આવેલા આદેશો અને ચૂંટણી સંબંધિત સોફ્ટવેરમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારોની સ્વતંત્ર તપાસ થવી જોઈએ. સાથે જ જ્ઞાનેશ કુમાર સામે ફરિયાદ દાખલ કરીને તપાસ કરવાની અને તેમને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના પદ પરથી હટાવવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે.
આ મુદ્દો હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પણ પહોંચ્યો છે. અરજીમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી પંચના તમામ કમિશનરોની સંયુક્ત નિર્ણય પ્રક્રિયાને અવગણીને જો કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હોય તો તેની કાયદેસરતા તપાસવી જોઈએ. અરજીમાં જ્ઞાનેશ કુમાર દ્વારા લેવામાં આવેલા કેટલાક નિર્ણયો, આદેશો અને સોફ્ટવેરમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારોને રદ કરવાની અથવા અમાન્ય જાહેર કરવાની માંગ કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. આ દરમિયાન સત્તાધારી ગઠબંધન સાથે જોડાયેલા કેટલાક પક્ષોએ પણ SIRને લઈને ઉઠી રહેલા સવાલો અંગે ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ તેવી માંગ કરી છે. એલજેપી, ટીડીપી અને આરએલએમના નેતાઓએ પણ ઉપલબ્ધ અહેવાલો અને સવાલોને ધ્યાનમાં લઈને ચૂંટણી પંચે પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ એવું કહ્યું છે. કેન્દ્રીય મંત્રી ચિરાગ પાસવાન અને આરએલએમના ઉપેન્દ્ર કુશવાહાએ પણ આ મુદ્દે જવાબ માંગ્યા છે.
બીજી તરફ, જમ્મુ-કાશ્મીર અને અન્ય વિસ્તારોમાં પણ વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યા હતા. વિવિધ સ્થળોએ કોંગ્રેસના કાર્યકર્તાઓએ SIR અને ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા. આંદોલનકારીઓની મુખ્ય માંગ મતદાર યાદીની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા જાળવવાની અને યોગ્ય મતદારોના નામ કોઈ કારણસર ન કપાય તેની ખાતરી કરવાની છે. આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચની અંદરની મતભેદની ચર્ચા પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે. એક તરફ બે ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા અનેક વખત વાંધા નોંધાવ્યાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, તો બીજી તરફ ચૂંટણી પંચ તરફથી તમામ નિર્ણયો આંતરિક પ્રક્રિયા અને મંજૂરી બાદ લેવાયા હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. તેથી SIRને લઈને ચાલી રહેલા રાજકીય વિવાદમાં હવે ચૂંટણી પંચની નિર્ણય પ્રક્રિયા, મતદાર યાદીની પારદર્શિતા અને કમિશનરો વચ્ચેની સત્તા તથા જવાબદારીનો મુદ્દો કેન્દ્રસ્થાને આવ્યો છે.
આ સાથે દિલ્હીમાં થયેલા એક અલગ સોશિયલ મીડિયા વિવાદે પણ કાનૂની સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. જંતર મંતર પરના એક આંદોલન સાથે જોડાયેલી હોવાનું કહેવાતી એક તસવીરને લઈને દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં મામલો પહોંચ્યો છે. એક મહિલાએ એવો દાવો કર્યો છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે તેની ડીપફેક અને વાંધાજનક તસવીરો તૈયાર કરીને સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાવવામાં આવી હતી. આ મામલે કેટલાક વ્યક્તિઓ સામે નોટિસ જારી કરવામાં આવી હોવાનું અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પરથી વાંધાજનક તસવીરો દૂર કરવા અંગે કોર્ટ સમક્ષ કાર્યવાહી થયાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. મહિલાની ઓળખ અને તસવીરોના સંદર્ભમાં કોર્ટમાં કરવામાં આવેલા દાવાઓની આગળની કાનૂની પ્રક્રિયા ચાલુ છે. આ મામલે આગામી સુનાવણીની તારીખ પણ નક્કી કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. SIRને લઈને ચાલી રહેલા વિરોધ અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અંગેના સવાલો હવે રાજકીય મંચથી આગળ વધીને કાનૂની ચર્ચાનો પણ વિષય બન્યા છે. આગામી દિવસોમાં કોર્ટની કાર્યવાહી અને ચૂંટણી પંચ તરફથી આપવામાં આવતી સ્પષ્ટતાઓથી આ સમગ્ર વિવાદના વિવિધ પાસાં વધુ સ્પષ્ટ થવાની શક્યતા છે.
