ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં આગામી કેટલાક મહિના મહત્વના બની શકે છે. નવી દિલ્હીમાં આજે, 3 સપ્ટેમ્બરે, ક્વાડના શર્પા સ્તરની મહત્વની બેઠક યોજાઈ રહી છે. આ બેઠકમાં ભારત ઉપરાંત અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રતિનિધિઓ સામેલ થશે. બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આગામી ક્વાડ નેતાઓની બેઠક માટે એજન્ડા અને સંભવિત પરિણામો માટે પાયાનું કામ કરવાનું છે.
બેઠકમાં કોણ-કોણ સામેલ થશે
ભારતના વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરી બેઠકની આગેવાની કરશે. અમેરિકાના ભારત ખાતેના રાજદૂત સર્જિયો ગોર અને અમેરિકાના દક્ષિણ તથા મધ્ય એશિયા બાબતોના બ્યુરોમાં નાયબ સહાયક વિદેશ સચિવ બેથની પાઉલોસ મોરિસન પણ હાજર રહેવાની શક્યતા છે. આ ઉપરાંત જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના નિયુક્ત ક્વાડ શર્પા પણ ચર્ચામાં ભાગ લેશે. ક્વાડમાં ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા સામેલ છે. આ ચાર દેશો વચ્ચે હિન્દ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક સહયોગ માટે ક્વાડ મહત્વનું મંચ બની ગયું છે.
આ બેઠક એટલી મહત્વની કેમ છે
શર્પા સ્તરની બેઠકમાં નેતાઓની બેઠક પહેલાં મુદ્દાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા થાય છે. કયા મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપવી, કયા ક્ષેત્રમાં ચારેય દેશો સાથે મળીને કામ કરી શકે અને નેતાઓની બેઠકમાં કયા પરિણામોની જાહેરાત થઈ શકે, તેની તૈયારી આ સ્તરે થાય છે. અમેરિકા માટે ક્વાડ હિન્દ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં મુખ્ય લોકશાહી દેશો વચ્ચે સહયોગ વધારવાનું માધ્યમ છે. તેમાં ખાસ કરીને દરિયાઈ સુરક્ષા, પુરવઠા સાંકળની સ્થિરતા, મહત્વની ટેકનોલોજી, માળખાકીય વિકાસ અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ સામેલ છે. ભારત માટે પણ ક્વાડનું મહત્વ વધી રહ્યું છે. નવી દિલ્હી આ મંચ દ્વારા હિન્દ-પ્રશાંતમાં પોતાની ભૂમિકા મજબૂત કરી શકે છે અને અમેરિકા, જાપાન તથા ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે સહયોગ વધારી શકે છે, પરંતુ ક્વાડને ઔપચારિક લશ્કરી ગઠબંધન બનાવ્યા વિના.
ઓક્ટોબરમાં વધુ એક મોટી રાજદ્વારી કડી
દિલ્હીની ક્વાડ બેઠક એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારત-અમેરિકા વચ્ચે આગામી મહિનાઓમાં અનેક ઉચ્ચસ્તરીય બેઠકોનું આયોજન છે. અમેરિકાના વિદેશ સચિવ માર્કો રુબિયો ઓક્ટોબરમાં ફરી ભારતની મુલાકાત લે તેવી અપેક્ષા છે. અમેરિકાના રાજદૂત સર્જિયો ગોરે ઓગસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે રુબિયો મે મહિનામાં 5 દિવસ ભારત રહ્યા હતા અને ઓક્ટોબરમાં ફરી અનેક દિવસની મુલાકાતે આવશે. તેમની ભારત મુલાકાત બાદ ઓસ્ટ્રેલિયા જવાનો કાર્યક્રમ હોવાનું પણ જણાવાયું હતું, જ્યાં ક્વાડ સંબંધિત વધુ ચર્ચા થઈ શકે છે.
સપ્ટેમ્બરથી ડિસેમ્બર સુધી બેઠકોનો દોર
આગામી સમયગાળામાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વિવિધ સ્તરે સંપર્ક વધવાનો છે.
- નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે અમેરિકામાં જી-20 નાણામંત્રીઓ અને કેન્દ્રીય બેન્કોના ગવર્નરોની બેઠકમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું છે.
- તેમણે અમેરિકાના નાણામંત્રી સ્કોટ બેસન્ટ સાથે પણ ચર્ચા કરી હતી. તેમાં મહત્વની ખનિજ સંપત્તિ અને પુરવઠા સાંકળ જેવા મુદ્દાઓ સામેલ હતા.
- વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પિયૂષ ગોયલ આ મહિનાના અંતમાં જી-20 વેપાર મંત્રીઓની બેઠક માટે અમેરિકા જઈ શકે છે.
- વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર આ મહિનાના અંતમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા માટે ન્યૂયોર્કમાં રહેશે, જ્યાં ભારત-અમેરિકા સંબંધો સહિત અનેક વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ઉચ્ચસ્તરીય ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
- ઓક્ટોબરમાં માર્કો રુબિયોની ભારત મુલાકાતની અપેક્ષા છે.
- ડિસેમ્બરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અમેરિકામાં યોજાનારી જી-20 નેતાઓની બેઠકમાં ભાગ લે તેવી અપેક્ષા છે. આ બેઠક 14 અને 15 ડિસેમ્બરે મિયામીમાં યોજાવાની છે.
આગામી ક્વાડ સમિટ માટે પાયો તૈયાર થશે
નવી દિલ્હીની આજની બેઠકની સૌથી મોટી બાબત એ છે કે તે આગામી ક્વાડ નેતાઓની બેઠક માટે પાયાનું કામ કરશે. જોકે આગામી નેતાઓની બેઠકની ચોક્કસ તારીખ હજુ જાહેર કરવામાં આવી નથી. શર્પા સ્તરે થતી ચર્ચા દ્વારા ચારેય દેશો પોતાની પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરશે અને એવા મુદ્દાઓ ઓળખશે જેના પર આગળ નક્કર નિર્ણય લઈ શકાય. આથી આજની બેઠક ભલે નેતાઓની બેઠક જેટલી ચર્ચામાં ન હોય, પરંતુ આગામી ક્વાડ સમિટના પરિણામો નક્કી કરવામાં તેની ભૂમિકા મહત્વની રહેશે.
રક્ષા અને ટેકનોલોજીથી લઈને વેપાર સુધી નજર
આગામી મહિનાઓમાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે રક્ષા, ટેકનોલોજી, મહત્વની ખનિજ સંપત્તિ, રોકાણ અને પુરવઠા સાંકળ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવા પર ભાર રહેવાની શક્યતા છે. આ બેઠક એવા સમયે પણ મહત્વની છે જ્યારે હિન્દ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા વધી રહી છે અને વૈશ્વિક પુરવઠા સાંકળની સુરક્ષા એક મોટો મુદ્દો બની છે. ક્વાડ આ બંને ક્ષેત્રમાં ચાર દેશો વચ્ચે સંકલન વધારવાનું મહત્વનું મંચ બની રહ્યું છે.
ડિસેમ્બરમાં નેતાઓના સ્તરે મોટો પડાવ
સપ્ટેમ્બરથી ડિસેમ્બર સુધીના આ રાજદ્વારી કાર્યક્રમનો અંતિમ અને સૌથી મોટો પડાવ જી-20 નેતાઓની બેઠક બની શકે છે. અમેરિકાની જી-20 અધ્યક્ષતા હેઠળ યોજાનારી આ બેઠકમાં વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિ, વેપાર, રોકાણ, દેવું અને નવી ટેકનોલોજી જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સંભવિત અમેરિકી મુલાકાત ભારત-અમેરિકા સંબંધોની સૌથી ઉચ્ચ રાજકીય સ્તરે સમીક્ષા માટે મહત્વની તક આપશે.
આ રીતે દિલ્હીની ક્વાડ શર્પા બેઠક માત્ર એક બેઠક પૂરતી મર્યાદિત નથી. તે આગામી મહિનાઓમાં થનારી અનેક રાજદ્વારી ચર્ચાઓની શરૂઆત છે. હવે નજર એ વાત પર રહેશે કે શર્પા સ્તરે નક્કી થતી પ્રાથમિકતાઓ આગળ રુબિયોની ભારત મુલાકાત અને અંતે નેતાઓની બેઠક સુધી કેટલા નક્કર પરિણામોમાં બદલાય છે.
