દેશભરમાં ચોમાસું હવે સંપૂર્ણ રીતે સક્રિય બની ગયું છે અને આગામી દિવસોમાં અનેક રાજ્યોમાં ભારે વરસાદની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) સતત બદલાતી હવામાન પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યું છે, ત્યારે 19 જુલાઈના રોજ ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO)ના હવામાન ઉપગ્રહ INSAT-3DR દ્વારા લેવામાં આવેલી નવીનતમ સેટેલાઈટ તસવીરોમાં દેશભરમાં ચોમાસાના વાદળોનું વિશાળ સામ્રાજ્ય જોવા મળ્યું છે. આ તસવીરો મુજબ ભારતના લગભગ બે તૃતીયાંશ વિસ્તાર પર ગાઢ વાદળોની ચાદર પથરાઈ ગઈ છે, જેના કારણે અનેક વિસ્તારોમાં આગામી દિવસોમાં ભારે વરસાદ, ગાજવીજ અને વાવાઝોડાની શક્યતા વધી ગઈ છે.
સેટેલાઈટ તસવીરોના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે જમ્મુ-કાશ્મીરથી લઈને હિમાચલ પ્રદેશ, પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને સમગ્ર ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો સુધી ચોમાસાના વાદળો સક્રિય છે. ખાસ કરીને ગંગાના મેદાની વિસ્તારોમાં ગાઢ વાદળોનું પ્રભુત્વ જોવા મળી રહ્યું છે. હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર આ વિસ્તારોમાં આગામી દિવસોમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદ નોંધાઈ શકે છે, જેના કારણે સ્થાનિક સ્તરે જળબંબાકાર, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવા અને નદી-નાળાઓમાં જળસ્તર વધવાની શક્યતા છે.
સેટેલાઈટ તસવીરોમાં સૌથી વધુ ગીચ વાદળો ઉત્તર ભારતના મેદાની વિસ્તારો પર જોવા મળ્યા છે. પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ ઉપર ઘનિષ્ઠ વાદળોની વિશાળ પટ્ટી સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. બીજી તરફ અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા ભેજયુક્ત પવનોને કારણે કર્ણાટક, કેરળ, ગોવા, મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક ભાગોમાં પણ લાંબી વાદળોની શ્રેણી રચાઈ છે. આ ભેજયુક્ત પવનો આગામી દિવસોમાં મધ્ય ભારત અને પશ્ચિમ ભારતના વિસ્તારોમાં વરસાદની ગતિ વધુ તેજ કરી શકે છે.
જો કે સમગ્ર દેશમાં વરસાદી માહોલ વચ્ચે કેટલાક વિસ્તારોમાં હજુ પણ આકાશ સ્વચ્છ જોવા મળ્યું છે. પશ્ચિમ રાજસ્થાન અને તમિલનાડુના કેટલાક ભાગોમાં વાદળોનું પ્રમાણ ઓછું હોવાથી ત્યાં વરસાદની શક્યતા પણ મર્યાદિત હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે હવામાન વિભાગનું કહેવું છે કે ચોમાસાની સિસ્ટમ સતત બદલાતી રહેતી હોવાથી આગામી દિવસોમાં આ વિસ્તારોમાં પણ હવામાનમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
INSAT-3DR દ્વારા લેવામાં આવેલી ઇન્ફ્રારેડ તસવીરોમાં જમ્મુ-કાશ્મીર અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો ઉપર લાલ અને જાંબલી રંગના અત્યંત ઠંડા તથા ઊંચાઈ ધરાવતા તોફાની વાદળો સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળ્યા છે. આવા વાદળો સામાન્ય રીતે ગાજવીજ સાથે ભારે વરસાદ અને તીવ્ર વાવાઝોડાના સંકેત માનવામાં આવે છે. હવામાન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જ્યાં વાદળોની ટોચનું તાપમાન ખૂબ ઓછું હોય છે, ત્યાં તોફાની પ્રવૃત્તિ વધુ સક્રિય રહેવાની શક્યતા રહે છે.
ભારતીય હવામાન વિભાગ આજના સમયમાં વરસાદની ચોક્કસ આગાહી કરવા માટે ઈસરોના અત્યાધુનિક વેધર સેટેલાઈટ પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે. INSAT-3DR પૃથ્વીથી આશરે 36 હજાર કિલોમીટર ઊંચાઈએ ભૂસ્થિર ભ્રમણકક્ષામાં સ્થિત છે અને દર અડધા કલાકે સમગ્ર ભારતની હાઈ-રિઝોલ્યુશન તસવીરો મોકલે છે. આ સતત મળતા ડેટાના આધારે હવામાન વિભાગ વરસાદ, વાદળોની ગતિ, ચક્રવાત, વાવાઝોડા અને અન્ય હવામાન પરિવર્તનો અંગે સમયસર એલર્ટ જાહેર કરી શકે છે.
આ ઉપગ્રહમાં બે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કેમેરા કાર્યરત છે, જે હવામાનની આગાહીને વધુ ચોક્કસ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પ્રથમ છે વિજિબલ ચેનલ કેમેરો. આ કેમેરો સૂર્યપ્રકાશના પ્રતિબિંબને આધારે તસવીરો તૈયાર કરે છે. તેમાં વાદળો જેટલા વધુ સફેદ અને તેજસ્વી દેખાય, તેટલા જ તે વધુ જાડા, ભેજયુક્ત અને વરસાદ લાવનારા હોવાનું માનવામાં આવે છે. દિવસ દરમિયાન આ કેમેરા દ્વારા મળતી માહિતી વરસાદી સિસ્ટમને સમજવામાં ખૂબ ઉપયોગી બને છે.
બીજો મહત્વપૂર્ણ કેમેરો છે થર્મલ ઇન્ફ્રારેડ ચેનલ, જે 10.8 માઇક્રોમીટરની તરંગલંબાઈ પર કાર્ય કરે છે. આ કેમેરો પ્રકાશને બદલે ગરમી માપે છે, તેથી તે દિવસ અને રાત બંને સમયે સમાન કાર્યક્ષમ રહે છે. વાદળોની સપાટીનું તાપમાન માપીને તે તેમની ઊંચાઈ અને તોફાનની તીવ્રતા વિશે માહિતી આપે છે. જેટલું ઓછું તાપમાન નોંધાય, એટલા ઊંચા અને વધુ સક્રિય વાદળો હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.
હવામાન વિભાગ આ બંને પ્રકારના સેટેલાઈટ ડેટાને રડાર, જમીન પરના હવામાન મથકો અને અન્ય આધુનિક ટેક્નોલોજી સાથે જોડીને દેશના વિવિધ રાજ્યો માટે વરસાદની આગાહી તૈયાર કરે છે. આ માહિતીના આધારે ખેડૂતો, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન તંત્ર, રાજ્ય સરકારો, એરલાઈન્સ, દરિયાઈ પરિવહન અને સામાન્ય નાગરિકોને સમયસર ચેતવણી આપવામાં આવે છે.
હાલની સેટેલાઈટ તસવીરો દર્શાવે છે કે સમગ્ર દેશમાં ચોમાસું મજબૂત સ્થિતિમાં છે અને અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિ હજુ પણ ચાલુ રહેશે. હવામાન વિભાગે લોકોને ભારે વરસાદ દરમિયાન નદી-નાળા, નીચાણવાળા વિસ્તારો અને જળભરાવની સંભાવના ધરાવતા સ્થળોએ સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપી છે. સાથે જ સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર દ્વારા જારી કરવામાં આવતી સૂચનાઓનું પાલન કરવા અને હવામાન વિભાગના સત્તાવાર અપડેટ્સ પર સતત નજર રાખવા અપીલ કરવામાં આવી છે.
