અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તાજેતરમાં થયેલી શાંતિ સમજૂતીને લઈને મધ્ય પૂર્વમાં નવી રાજકીય ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trumpએ ઈરાન સાથે સમજૂતી પૂર્ણ થઈ હોવાનું જાહેર કર્યું અને 19 જૂને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં સત્તાવાર હસ્તાક્ષર સમારોહ યોજાવાનો હતો. પરંતુ આ સમજૂતીથી ઇઝરાયેલ સંપૂર્ણ રીતે સંતોષમાં નથી, જેના કારણે ફરી એકવાર પ્રદેશમાં સંઘર્ષ અને યુદ્ધના વાદળો ઘેરાતા જોવા મળી રહ્યા છે.
શું છે અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા પ્રાથમિક કરાર હેઠળ હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz) ફરીથી ખોલવામાં આવશે અને અમેરિકી નૌકાદળ દ્વારા લાગુ કરાયેલ અવરોધ હટાવવામાં આવશે. આ સમજૂતીને બંને દેશો વચ્ચેના છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ચાલી રહેલા સંઘર્ષમાં એક મહત્વપૂર્ણ સફળતા તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. સમજૂતી બાદ આગામી 60 દિવસ દરમિયાન વધુ વ્યાપક ચર્ચાઓ થવાની પણ યોજના છે.મહત્વ ની વાત એ છે કે અમેરિકી પક્ષનો દાવો છે કે ઈરાને પરમાણુ હથિયારો ન વિકસાવવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે, જ્યારે ઈરાન આ સમજૂતીને પોતાની રાજકીય અને કૂટનીતિક જીત તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે.
ઇઝરાયેલ શા માટે નારાજ છે?
ઇઝરાયેલના રાજકીય અને સુરક્ષા વર્તુળોમાં આ સમજૂતીને લઈને ભારે અસંતોષ જોવા મળી રહ્યો છે. ઇઝરાયેલનું માનવું છે કે કરારમાં ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ, બેલિસ્ટિક મિસાઇલ ક્ષમતા અને હિઝબુલ્લાહ, હમાસ જેવા સમર્થિત જૂથો અંગે પૂરતી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.ઇઝરાયેલી નેતાઓ અને સુરક્ષા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર યુદ્ધવિરામથી લાંબા ગાળાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થઈ શકતી નથી. તેમના મતે ઈરાનની સૈન્ય અને પ્રાદેશિક નીતિઓમાં મૂળભૂત ફેરફાર વિના કોઈપણ સમજૂતી અસ્થાયી સાબિત થઈ શકે છે.
નેતન્યાહૂએ શું કહ્યું?
અહેવાલો મુજબ ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન Benjamin Netanyahuએ અમેરિકા સમક્ષ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઇઝરાયેલ પોતાની સુરક્ષા નીતિઓમાં કોઈ સમાધાન કરશે નહીં. ખાસ કરીને લેબનાન અને હિઝબુલ્લાહને લઈને ઇઝરાયેલે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. નેતન્યાહૂએ લેબનાનમાંથી સૈન્ય પાછું ખેંચવાના મુદ્દે અસહમતિ વ્યક્ત કરી હોવાનું જણાવાયું છે.
લેબનાન પર હુમલાથી વધ્યો વિવાદ
શાંતિ સમજૂતીની જાહેરાત વચ્ચે જ ઇઝરાયેલ દ્વારા બેરૂત અને હિઝબુલ્લાહના ઠેકાણાઓ પર કરવામાં આવેલા હુમલાઓએ પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બનાવી દીધી છે. આ હુમલાઓમાં નાગરિકોના મોત થયા હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે. ઈરાને આ હુમલાઓ માટે અમેરિકા પર જવાબદારી મૂકી છે અને કહ્યું છે કે આવા પગલાં શાંતિ પ્રક્રિયાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ટ્રમ્પ પણ થયા નારાજ?
અહેવાલો મુજબ ટ્રમ્પે ઇઝરાયેલી કાર્યવાહી અંગે અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો અને મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ પ્રક્રિયાને નુકસાન ન પહોંચાડવાની અપીલ કરી હતી. તેમણે સંકેત આપ્યો હતો કે હાલની સ્થિતિમાં વધુ સૈન્ય કાર્યવાહી સમગ્ર સમજૂતીને જોખમમાં મૂકી શકે છે.
શું ફરી યુદ્ધ થઈ શકે?
વિશ્વના અનેક સુરક્ષા નિષ્ણાતો માને છે કે હાલની સમજૂતી અંતિમ ઉકેલ નથી. હોર્મુઝ જળમાર્ગ, ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ, હિઝબુલ્લાહ અને અન્ય પ્રોક્સી જૂથો, તેમજ લેબનાન અને સીરિયામાં ઇઝરાયેલની સુરક્ષા ચિંતાઓ હજુ પણ યથાવત છે. આ કારણોસર કોઈપણ સમયે તણાવ ફરી વધી શકે છે.કેટલાક વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે હાલનો કરાર માત્ર યુદ્ધવિરામ જેવો છે, કાયમી શાંતિ કરાર નહીં. જો આગામી 60 દિવસની ચર્ચાઓમાં મહત્વના મુદ્દાઓ પર સહમતિ નહીં બને તો ફરી સંઘર્ષ શરૂ થવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું અસર?
અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીના સમાચાર બાદ વૈશ્વિક શેરબજારોમાં તેજી જોવા મળી હતી અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી શરૂ થવાથી વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા અંગેની ચિંતા ઘટી છે. પરંતુ જો ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે ફરી તણાવ વધશે તો તેલના ભાવ ફરી ઉછળી શકે છે.ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશો માટે મધ્ય પૂર્વની સ્થિરતા ખૂબ મહત્વની છે. તેથી ભારત સહિત વિશ્વભરના દેશો હાલની શાંતિ પ્રક્રિયા સફળ થાય તેવી આશા રાખી રહ્યા છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી શાંતિ સમજૂતી મધ્ય પૂર્વ માટે એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના છે, પરંતુ ઇઝરાયેલની અસહમતિ અને સુરક્ષા ચિંતાઓએ નવા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. ઇઝરાયેલ માને છે કે સમજૂતીમાં ઈરાનના પરમાણુ અને સૈન્ય મુદ્દાઓ પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી. લેબનાનમાં તાજેતરના હુમલાઓ અને રાજકીય મતભેદોને કારણે હાલની શાંતિ પ્રક્રિયા પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. આગામી અઠવાડિયાઓમાં થનારી ચર્ચાઓ અને 19 જૂનના સત્તાવાર કરાર પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે, કારણ કે તેની સફળતા અથવા નિષ્ફળતા મધ્ય પૂર્વના ભવિષ્યને અસર કરી શકે છે.
