મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદ હવે વધુ ઉગ્ર બન્યો છે. મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા એટલે કે SIRને લઈને કોંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષી પક્ષો અને કેટલાક સંગઠનો દ્વારા સતત વિરોધ કરવામાં આવી રહ્યો છે. દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં પ્રદર્શન વચ્ચે હવે આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પણ પહોંચ્યો છે. બીજી તરફ, CJP દ્વારા 2 ઓક્ટોબરથી દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રામાં સોમવારે જ્ઞાનેશ કુમારના પૈતૃક મકાનની બહાર કોંગ્રેસના કાર્યકરોએ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ દરમિયાન મકાનની દીવાલ પર ‘વોટ ચોર’ અને ‘ગદ્દાર જ્ઞાનેશ’ જેવા શબ્દો લખવામાં આવ્યા હતા. વિરોધ દરમિયાન સૂત્રોચ્ચાર પણ કરવામાં આવ્યા હતા. પોલીસે આ ઘટનામાં કેટલાક કોંગ્રેસ કાર્યકરો સામે કાર્યવાહી કરી હોવાનું સામે આવ્યું છે.
જ્ઞાનેશ કુમાર સામેનો વિરોધ માત્ર આગ્રા સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી. કોંગ્રેસ દ્વારા દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં SIR અને ચૂંટણી પંચની કામગીરીને લઈને વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવી રહ્યા છે. લખનૌમાં પણ ચૂંટણી કચેરી બહાર વિરોધ થયો હતો. વિપક્ષનો આરોપ છે કે મતદાર યાદીમાં ફેરફાર અને નામો દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા જાળવવામાં આવી નથી. આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજીમાં ચૂંટણી પંચની નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અંગે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. અરજદારનો દાવો છે કે ચૂંટણી પંચ ત્રણ સભ્યોની બંધારણીય સંસ્થા હોવા છતાં કેટલાક મહત્વના નિર્ણયો તમામ ચૂંટણી કમિશનરોની સંમતિ વગર લેવામાં આવ્યા હતા. અરજીમાં આવા નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાની સ્વતંત્ર તપાસ કરવાની પણ માગ કરવામાં આવી છે.
અરજીમાં SIR દરમિયાન કરવામાં આવેલા ફેરફારો, Form-6માં ફેરફાર, ચૂંટણી ડેટા સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થા અને Electoral Registration Officersને આપવામાં આવેલા અધિકારો સહિતના મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં 16.10 લાખ અપીલ ફાઇલ કરવાના મામલાનો પણ તેમાં ઉલ્લેખ છે. અરજદારે ચૂંટણી સંબંધિત ડેટા અને રેકોર્ડ સુરક્ષિત રાખવાની તેમજ સમગ્ર પ્રક્રિયાની સ્વતંત્ર તપાસ કરવાની માગ કરી છે. આ વિવાદનું એક મહત્વનું કારણ ચૂંટણી પંચની અંદર થયેલા કથિત મતભેદો પણ છે. સામે આવેલી માહિતી મુજબ, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત SIR અને મતદાર યાદી સંબંધિત કેટલાક નિર્ણયો અંગે વાંધા નોંધાવ્યા હતા. આ વાંધાઓમાં મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા-કાઢવા, Form-6 અને ચૂંટણી ડેટા સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવાયું છે.
જોકે, ચૂંટણી પંચે આ મામલે અલગ સ્થિતિ રજૂ કરી છે. પંચનું કહેવું છે કે કમિશનરો વચ્ચે કોઈ મુદ્દે અલગ અભિપ્રાય હોવો સંસ્થાની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. પંચે એવો પણ દાવો કર્યો છે કે અંતિમ નિર્ણયો કાયદાકીય પ્રક્રિયા મુજબ અને સમગ્ર કમિશનની પ્રક્રિયા હેઠળ લેવામાં આવ્યા છે. મતદાર યાદી સાથે જોડાયેલા સોફ્ટવેરની સમીક્ષા માટે ટેક્નિકલ નિષ્ણાતો અને વરિષ્ઠ અધિકારીની સમિતિ બનાવવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે.
બીજી તરફ CJPએ જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગને લઈને 2 ઓક્ટોબરથી દેશવ્યાપી વિરોધ કરવાની જાહેરાત કરી છે. અગાઉ સંગઠને જ્ઞાનેશ કુમારને 48 કલાકનું અલ્ટીમેટમ આપ્યું હતું. સંગઠનનું કહેવું છે કે જો તેમની માગ સ્વીકારવામાં નહીં આવે તો ગાંધી જયંતિના દિવસે મુંબઈથી વિરોધ શરૂ કરવામાં આવશે અને ત્યારબાદ તેને દેશના અન્ય શહેરોમાં લઈ જવામાં આવશે. CJPએ જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામા ઉપરાંત SIRની પ્રક્રિયા રોકવાની અને જૂની મતદાર યાદી પુનઃસ્થાપિત કરવાની પણ માગ કરી છે. સંગઠન દ્વારા ચૂંટણી પંચની કામગીરીમાં ફેરફાર અને સમગ્ર મામલાની સ્વતંત્ર તપાસની માગ પણ કરવામાં આવી છે.
મુંબઈમાં 2 ઓક્ટોબરે શિવાજી પાર્ક ખાતે વિરોધ કરવાની CJPની યોજના હતી, પરંતુ પોલીસે આ સ્થળે કાર્યક્રમની મંજૂરી ન આપી. પોલીસ દ્વારા કોર્ટના નિર્દેશો, શિવાજી પાર્કની સ્થિતિ, આસપાસના વિસ્તારની વ્યવસ્થા અને ટ્રાફિક સંબંધિત કારણોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ત્યારબાદ CJPએ મંજૂરી ન મળવાના વિરોધમાં ‘જેલભરો આંદોલન’ કરવાની ચીમકી આપી છે. આ દરમિયાન દિલ્હીમાં પણ 2 ઓક્ટોબરે પ્રસ્તાવિત વિરોધ કાર્યક્રમને મંજૂરી ન મળ્યાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. એટલે આગામી દિવસોમાં જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી પંચ સામેના વિરોધનું સ્વરૂપ કેવું રહેશે તેના પર નજર રહેશે.
જ્ઞાનેશ કુમારને લઈને એક જૂનો મામલો પણ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. સીપીએમ નેતા ટી.એમ. થોમસ આઇઝેકે 2006ની એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરીને દાવો કર્યો છે કે કેરળમાં એક માર્ગ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા મલેશિયન અધિકારીની આત્મહત્યાની નોંધમાં જ્ઞાનેશ કુમારનું નામ હતું. તે સમયે જ્ઞાનેશ કુમાર કેરળના જાહેર બાંધકામ વિભાગમાં સચિવ તરીકે કાર્યરત હતા. આઇઝેકે દાવો કર્યો છે કે સંબંધિત વ્યક્તિની સુસાઇડ નોટમાં કેટલાક અધિકારીઓ પર લાંચ માગવાના આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હતા અને તેમાં જ્ઞાનેશ કુમારનું નામ પણ હતું. જોકે, આઇઝેકે પોતે જણાવ્યું છે કે તેમની પાસે તે સુસાઇડ નોટની નકલ નથી. તેથી આ દાવાની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી અને તેને હાલ એક રાજકીય નેતા દ્વારા કરવામાં આવેલા આરોપ તરીકે જ જોવો જરૂરી છે.
હાલ જ્ઞાનેશ કુમાર સામેના વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર SIR અને ચૂંટણી પંચની નિર્ણય પ્રક્રિયા છે. વિપક્ષી પક્ષો અને કેટલાક સંગઠનો ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે તેની પ્રક્રિયા કાયદા અને નિયમો અનુસાર ચાલી રહી છે. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ થયેલી અરજીની આગામી સુનાવણી અને કોર્ટની કાર્યવાહી મહત્વપૂર્ણ રહેશે. આ ઉપરાંત 2 ઓક્ટોબરના પ્રસ્તાવિત વિરોધને લઈને પણ સ્થિતિ આગામી દિવસોમાં વધુ સ્પષ્ટ થશે. એક તરફ વિરોધ પ્રદર્શનની જાહેરાતો થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ વિવિધ સ્થળોએ મંજૂરી અને કાયદો-વ્યવસ્થાને લઈને પ્રશાસન દ્વારા નિર્ણય લેવામાં આવી રહ્યા છે. SIR સંબંધિત નિર્ણયો, ચૂંટણી પંચની આંતરિક પ્રક્રિયા અને જ્ઞાનેશ કુમાર સામે કરવામાં આવેલા આરોપો અંગે અંતિમ સ્થિતિ આગળની કાનૂની અને સત્તાવાર પ્રક્રિયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
