મધ્યપ્રદેશના દેવાસ જિલ્લામાં માનવ અને પશુ વચ્ચેના લાગણીસભર સંબંધની એક અનોખી ઘટના સામે આવી છે. દેવાસ જિલ્લાના બાલોન ગામમાં એક ખેડૂત પરિવારે પોતાના બળદના મોત બાદ તેને પરિવારના સભ્યની જેમ અંતિમ વિદાય આપી હતી. માત્ર અંતિમ સંસ્કાર જ નહીં, પરંતુ બળદની યાદમાં પરિવારે ‘નુક્તા’ એટલે કે મૃત્યુભોજનું પણ આયોજન કર્યું હતું, જેમાં આશરે 5 હજાર લોકોને ભોજન કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ઘટનાએ સમગ્ર વિસ્તારમાં લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.ખેતીમાં વર્ષો સુધી પરિવારનો સાથી રહ્યો બળદખેડૂત પરિવાર માટે બળદ માત્ર ખેતીનું સાધન નહોતો, પરંતુ વર્ષોથી પરિવારની મહેનત અને સંઘર્ષનો સાથી રહ્યો હતો. પરિવારના સભ્યો સાથે તે લાંબા સમયથી ખેતરોમાં કામ કરતો હતો. ખેડૂતના દિવસની શરૂઆત પણ ઘણીવાર આ બળદ સાથે જ થતી હતી.
આધુનિક સમયમાં ખેતીના સાધનોમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. ટ્રેક્ટર અને અન્ય મશીનરીના વધતા ઉપયોગને કારણે બળદનો ખેતીમાં ઉપયોગ અગાઉની સરખામણીએ ઓછો થયો છે. તેમ છતાં બાલોન ગામના આ પરિવારનો પોતાના બળદ સાથેનો લાગણીસભર સંબંધ જળવાઈ રહ્યો હતો.પરિવાર માટે બળદ માત્ર પશુ નહોતો. વર્ષો સુધી ખેતીના કામમાં સાથ આપનાર આ જીવ પરિવારની દૈનિક જિંદગીનો એક હિસ્સો બની ગયો હતો. તેથી જ્યારે તેનું મૃત્યુ થયું ત્યારે પરિવારે પણ તેની વિદાય સામાન્ય પશુની જેમ નહીં, પરંતુ પરિવારના એક સભ્યની જેમ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
વૈદિક અને પરંપરાગત રીતિ-રિવાજથી અંતિમ વિદાય:બળદના મૃત્યુ બાદ ખેડૂત પરિવારે વૈદિક અને પરંપરાગત રીતિ-રિવાજ મુજબ તેના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા હતા. પરિવારના સભ્યો માટે આ ક્ષણ અત્યંત ભાવુક હતી. વર્ષોથી સાથે રહેલા અને ખેતીના કામમાં મદદરૂપ બનેલા પોતાના સાથીને ગુમાવવાનું દુઃખ પરિવાર માટે કોઈ માનવીને ગુમાવવા જેવુંજ હતું.પરિવારે બળદને સન્માનપૂર્વક અંતિમ વિદાય આપી અને તેની સ્મૃતિને જાળવી રાખવા માટે ખાસ આયોજન કર્યું. આ દરમિયાન ગામના લોકો પણ પરિવારની લાગણી સાથે જોડાયા હતા.
બળદની યાદમાં ‘નુક્તા’, 5 હજાર લોકો માટે ભોજન: આ ઘટનાનો સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ ભાગ એ રહ્યો કે બળદના મૃત્યુ બાદ પરિવારે તેની યાદમાં ‘નુક્તા’ એટલે કે મૃત્યુભોજનું આયોજન કર્યું. આ કાર્યક્રમમાં આશરે 5 હજાર લોકોને ભોજન કરાવવામાં આવ્યું હતું.સામાન્ય રીતે આવા પ્રસંગો માનવીના અવસાન બાદ પરિવાર અને સમાજ દ્વારા યોજવામાં આવે છે. પરંતુ બાલોન ગામમાં એક બળદની યાદમાં આ પ્રકારનું આયોજન કરવામાં આવતાં આ ઘટના આસપાસના વિસ્તારમાં ચર્ચાનો વિષય બની છે.પરિવારના આ નિર્ણય પાછળ બળદ પ્રત્યેની ઊંડી લાગણી અને વર્ષો જૂનો સંબંધ હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરિવાર માટે તેણે માત્ર ખેતરમાં કામ કર્યું નહોતું, પરંતુ ખેતી આધારિત જીવનમાં સતત સાથ આપ્યો હતો.
પરિવારની લાગણી જોઈ ગ્રામજનો પણ થયા ભાવુક : બળદને આપવામાં આવેલી અંતિમ વિદાય અને ત્યારબાદ યોજાયેલા કાર્યક્રમને જોઈને ગામના લોકો પણ ભાવુક બની ગયા હતા. ગ્રામજનોના જણાવ્યા અનુસાર ખેડૂત માટે બળદ માત્ર ખેતીનું સાધન નથી. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય જીવનમાં બળદ વર્ષોથી ખેડૂતની મહેનત, પરિવારની આર્થિક વ્યવસ્થા અને ખેતી સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે.બાલોન ગામના આ પરિવારની ઘટનાએ ફરી એકવાર બતાવ્યું છે કે માણસ અને પશુ વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર જરૂરિયાત પૂરતો મર્યાદિત નથી. અનેક પરિવારોમાં પશુઓ સાથે વર્ષો સુધી રહેતા-રહેતા એક અલગ પ્રકારનું લાગણીસભર બંધન ઊભું થાય છે.
સોશિયલ મીડિયાના સમયમાં પણ ગ્રામ્ય સંવેદનાનું ઉદાહરણ: આ ઘટના એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે ખેતીમાં ઝડપથી આધુનિકીકરણ થઈ રહ્યું છે. મશીનરીના વધતા ઉપયોગ વચ્ચે પશુઓની ભૂમિકા બદલાઈ રહી છે. તેમ છતાં બાલોન ગામના ખેડૂત પરિવારે પોતાના બળદને જે સન્માન આપ્યું છે તે ગ્રામ્ય જીવનમાં પશુઓનું મહત્વ તેમની સાથે જોડાયેલી લાગણીઓને ઉજાગર કરે છે.પરિવારે પોતાના બળદને પરિવારના સભ્યની જેમ અંતિમ વિદાય આપી અને તેની યાદમાં હજારો લોકોને ભોજન કરાવ્યું. આ પ્રસંગે ગામમાં માનવ અને પશુ વચ્ચેના સંબંધની એક અનોખી અને ભાવુક તસવીર ઊભી કરી છે. દેવાસના બાલોન ગામની આ ઘટના એ વાતની સાક્ષી છે કે ખેડૂત માટે ખેતી સાથે જોડાયેલું દરેક જીવ માત્ર સાધન નથી હોતું. વર્ષો સુધી ખેતરમાં પરસેવો વહાવનાર અને પરિવારની મહેનતમાં ભાગીદાર રહેલો પશુ પણ પરિવારના જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની શકે છે.
