ગયા અઠવાડિયે ઉડાન દરમિયાન એર ઇન્ડિયાનું વિમાન અચાનક લગભગ ૩૦૦ ફૂટ નીચે ઊતરી ગયા બાદ તેના પાઇલોટની તપાસમાં તેણે ગાંજાનો નશો કર્યો હોવાની વાત બહાર આવતાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. આ રીતે સેંકડો મુસાફરોને લઈ જતું વિમાન તેના પાઈલોટના નશાને કારણે તૂટી પડે અને તેના ઉતારુ માર્યા જાય તો તેના માટે કોણ જવાબદાર? શું કોઈ પણ પાઈલોટ વિમાન ચલાવે તે પહેલાં તેણે નશો કર્યો છે કે કેમ? તે નક્કી કરવાની કોઈ વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં છે ખરી? તેવો સવાલ પણ પૂછાઈ રહ્યો છે. ૪ ઓગસ્ટના રોજ બનેલી આ ઘટનામાં ૨૦ મુસાફરો અને ચાર ક્રૂ સભ્યો ઘાયલ થયાં હતાં. એરબસ A૩૨૦ વિમાનમાં ૧૩૭ મુસાફરો અને આઠ ક્રૂ સભ્યો સવાર હતાં. નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રી રામમોહન નાયડુએ જણાવ્યું હતું કે અકસ્માત તપાસ બ્યુરો (AAIB) આ મામલાની તપાસ કરી રહ્યો છે અને અંતિમ અહેવાલ આવ્યા પછી જ તેઓ ચોક્કસ કંઈ કહી શકશે. જો આ મામલો ડ્રગ્સના ઉપયોગ સાથે સંબંધિત હશે અને એવું જાણવા મળશે કે હાલના નિયમો સાથે ચેડાં કરવામાં આવ્યાં છે, તો અમે કડક કાર્યવાહી કરીશું.
ભારત સરકારે રવિવારે જાહેરાત કરી હતી કે AI ૨૩૭૯ ના પાયલટ-ઇન-કમાન્ડનો બીજો ડ્રગ ટેસ્ટ કરવામાં આવશે. પાયલટનો પ્રારંભિક ટેસ્ટ નેગેટિવ આવ્યો હતો. આ એક પ્રારંભિક ઝડપી પરીક્ષણ છે અને તેનાં પરિણામોને અંતિમ માનવામાં આવતાં નથી. આવી ગંભીર ઘટનાઓની તપાસ કરતી વખતે નશાકારક પદાર્થોના ઉપયોગની તપાસ કરવી એ એક જરૂરી પ્રક્રિયા છે. જો પહેલો ટેસ્ટ નોન-નેગેટિવ આવે તો ચેપની પુષ્ટિ કરવા માટે બીજો ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે. થાઈલેન્ડના ફુકેટથી દિલ્હી જઈ રહેલા વિમાનના પાયલટનો બીજો ડ્રગ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવ્યો છે. AAIB તપાસમાં ફ્રેન્ચ એરક્રાફ્ટ અકસ્માત તપાસ એજન્સી અને ફ્રાન્સમાં એરબસના ટેકનિકલ નિષ્ણાતો પણ મદદ કરી રહ્યા છે. ગયાં વર્ષે એર ઇન્ડિયાના બોઇંગ ૭૮૭ ડ્રીમલાઇનરની દુર્ઘટના બાદ ભારતના ઉડ્ડયન ક્ષેત્રની સલામતી અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. આ ઘટના ટાટા ગ્રુપની માલિકીની એર ઈન્ડિયા માટે વધુ એક પડકાર છે. ૩૧ માર્ચના રોજ પૂરા થયેલા નાણાંકીય વર્ષમાં એરલાઇને લગભગ ૨.૩ અબજ ડોલરનું રેકોર્ડ નુકસાન નોંધાવ્યું હતું.
વિમાનની ઊંચાઈમાં અચાનક ફેરફારની સૌથી વધુ અસર કેબિન પર પડી હતી. જે મુસાફરોએ સીટ બેલ્ટ પહેર્યા ન હતા તેઓ તેમની સીટ પરથી નીચે પડી ગયા હતા. તે સમયે કેબિન ક્રૂના સભ્યો મુસાફરોની સેવા કરતા ઊભા હતા. અચાનક થયેલા ફેરફારથી તેમને સ્વસ્થ થવાની તક મળી નહીં. કમાન્ડમાં રહેલો પાઇલોટ ગાંજાના નશામાં હતો, જેનાથી પ્રશ્નો ઊભા થાય છે કે શું ફ્લાઇટ દરમિયાન પાઇલોટ ભાનમાં હતો. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, AI ૨૩૭૮૯ ના કેબિન ક્રૂએ એરલાઇનમાં ફરિયાદ નોંધાવી હતી. ફરિયાદમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે પાઇલટ-ઇન-કમાન્ડ (PIC) નશામાં હતો અથવા અસામાન્ય વર્તન દર્શાવતો હતો. યુવાન કો-પાઇલટે એકલા હાથે વિમાનને સ્થિર કર્યું હતું અને તેને તેના ગંતવ્યસ્થાન પર સુરક્ષિત રીતે ઊતાર્યું હતું.
આ સમગ્ર મામલાના બીજા એક ગંભીર પાસાની ચર્ચા વધુ ને વધુ થઈ રહી છે. ઉડ્ડયન વર્તુળો અને તપાસ એજન્સીઓમાં પ્રશ્ન એ ઊઠી રહ્યો છે કે જ્યારે વિમાન અચાનક ૩૦૦ ફૂટ નીચે પડી ગયું ત્યારે શું પાયલોટ-ઇન-કમાન્ડ તેમના કોકપીટમાં હતો? તપાસ ટીમ બ્લેક બોક્સના કોકપીટ વોઇસ રેકોર્ડર (CVR) અને ફ્લાઇટ ડેટા રેકોર્ડર (FDR) દ્વારા ચોક્કસ સમય જાણવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે શું ઘટના સમયે મુખ્ય પાઇલોટ પોતાની સીટ પર હતો, કોકપીટની બહાર હતો કે પછી વિમાન સંપૂર્ણપણે પ્રથમ અધિકારી (સહ-પાઇલટ) ના નિયંત્રણમાં હતું. ઘટના સમયે કોકપીટમાં પાઇલટના વર્તન અંગે પણ ઘણા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, તે બીમાર દેખાતો હતો અને તેને ચાલવામાં મુશ્કેલી પડી રહી હતી. એવું જાણવા મળ્યું છે કે ફ્લાઇટ દરમિયાન કેબિન ક્રૂએ તેને મદદ કરવી પડી હતી. જ્યારે વિમાને અચાનક ઊંચાઈ ગુમાવી દીધી ત્યારે યુવાન સહ-પાયલોટે નિયંત્રણ સંભાળ્યું અને દિલ્હીમાં સુરક્ષિત રીતે ઉતરાણ કર્યું.
એરબસ અત્યંત અદ્યતન હવાઈ જહાજ છે અને તેમાં ઉડ્ડયન દરમિયાન જો અચાનક પાઈલોટને હાર્ટ એટેક આવી જાય તો ઓટો પાઈલોટનું ફંક્શન ચાલુ થઈ જાય છે અને વિમાન હવામાં તરતું રહે છે. હવે જાણવા મળ્યું છે કે ફુકેટથી દિલ્હી આવી રહેલી એર ઇન્ડિયાની ફ્લાઈટમાં ઉડાન દરમિયાન ઓટોપાયલોટ અચાનક ડિસ્કનેક્ટ થઈ ગયો હતો. આ ખરેખર ગંભીર ત્રુટિ હતી. ત્યાર બાદ કો-પાયલટે વિમાનનું મેન્યુઅલ નિયંત્રણ સંભાળી લીધું હતું. AI૨૩૭૯ ની ઘટના એક જૂની પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ઉડ્ડયન સલામતી સલાહને પાછી કેન્દ્રમાં લાવે છે કે સીટબેલ્ટનું ચિહ્ન બંધ હોય તો પણ તમારા સીટબેલ્ટને બાંધી રાખો. વિમાન હજારો ફૂટની ઊંચાઈએ સામાન્ય ક્રુઝમાં હોઈ શકે છે, પરંતુ ઊંચાઈ અથવા વિમાનની ગતિવિધિમાં ફેરફાર થોડીક સેકન્ડોમાં થઈ શકે છે. AI૨૩૭૯ માં, કેબિનમાં સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત લોકો એવાં હતાં, જેઓ તે સમયે તેમની સીટ પર ન હતાં અથવા જેમણે સીટબેલ્ટ પહેર્યા ન હતા. આ ઘટના માત્ર થોડીક સેકન્ડ સુધી ચાલી હતી, પરંતુ તેની પાછળનો જવાબ હવે શોધવામાં આવી રહ્યો છે.
ભારતના ઉડ્ડયન નિયમનકારના નિયમો અનુસાર જે કર્મચારીનો પહેલી વાર ડ્રગ્સનો ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે તો તેને વ્યસનમુક્તિ માટે મોકલવામાં આવે છે. ડીજીસીએ ડ્રગ ટેસ્ટનો ઇનકાર કરવાને પોઝિટિવ ટેસ્ટ જેટલો જ ગંભીર માને છે. પ્રથમ વખત કર્મચારીને ફરજ પરથી દૂર કરવામાં આવે છે અને ૪૮ કલાકની અંદર ડ્રગ ટેસ્ટ પાસ કરવો જરૂરી છે. આમ કરવામાં નિષ્ફળતાના પરિણામે એક વર્ષ માટે લાઇસન્સ સસ્પેન્શન અને સક્રિય ફરજ પર પાછા ફરતાં પહેલાં ડ્રગ પુનર્વસન કાર્યક્રમ પૂર્ણ થાય છે. સુરક્ષા-સંવેદનશીલ પદ પર પાછા ફરવા માટે કર્મચારીએ ફરીથી પરીક્ષણ કરવું પડશે અને પરીક્ષણ નકારાત્મક આવવું જોઈએ. બીજા હકારાત્મક પરિણામના પરિણામે ત્રણ વર્ષ માટે લાઇસન્સ સસ્પેન્શન થાય છે, જ્યારે ત્રીજા હકારાત્મક પરિણામના પરિણામે કાયમી લાઇસન્સ રદ થાય છે. નાગરિક ઉડ્ડયન મહાનિર્દેશાલયની નાગરિક ઉડ્ડયન ભરતી (CAR) માર્ગદર્શિકા ઉડ્ડયન કર્મચારીઓમાં ડ્રગ એબ્યુઝ ટેસ્ટિંગ માટે સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ માં જારી કરવામાં આવી હતી અને ૩૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૨ થી અમલમાં આવી હતી.
આ નિયમો મુખ્યત્વે પાઇલોટો અને એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સ માટે છે, પરંતુ તે જોખમી કાર્ય કરતાં અન્ય ઉડ્ડયન કર્મચારીઓને પણ લાગુ પડે છે, જેમાં એરક્રાફ્ટ મેન્ટેનન્સ એન્જિનિયરો અને પ્રમાણિત સ્ટાફ, તાલીમાર્થી પાઇલોટો અને ટ્રેનર્સનો સમાવેશ થાય છે. ફ્લાઇટ ક્રૂ અને એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સ એકમાત્ર એવાં કર્મચારીઓ છે જેમના પર વાર્ષિક ૧૦ ટકા રેન્ડમ ડ્રગ પરીક્ષણ ફરજિયાત કરાય છે. કર્મચારીઓની અન્ય શ્રેણીઓની ભરતી વખતે અથવા ચોક્કસ ઘટનાઓ પછી તપાસ કરવામાં આવે છે. નિયમિત રેન્ડમ તપાસ ઉપરાંત સામાન્ય રીતે સુરક્ષા ઘટના પછી પણ તપાસ કરવામાં આવે છે, જેમ કે ૪ ઓગસ્ટના રોજ એર ઇન્ડિયા ફુકેટ-દિલ્હી ફ્લાઇટમાં બન્યું હતું.
DGCA ના નિયમો અનુસાર કર્મચારીઓના પેશાબના નમૂનાઓમાં છ સાયકોએક્ટિવ પદાર્થોની હાજરી માટે પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે: એમ્ફેટામાઇન્સ અને એમ્ફેટામાઇન જેવા ઉત્તેજકો, ઓપિએટ્સ અને તેમના મેટાબોલાઇટ્સ, ટેટ્રાહાઇડ્રોકાનાબીનોલ (કેનાબીસ), કોકેન, બાર્બિટ્યુરેટ્સ અને બેન્ઝોડિયાઝેપાઇન્સ. પાઇલોટ અથવા અન્ય કર્મચારીના પેશાબના નમૂનાનું પરીક્ષણ બે ભાગમાં વહેંચાયેલું હોય છે અને તેને અલગ કન્ટેનરમાં સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
પરીક્ષણની શરૂઆત પ્રથમ કન્ટેનરમાંથી નમૂના પર તાત્કાલિક સ્ક્રીનીંગ ટેસ્ટથી થાય છે. જો પ્રારંભિક પરીક્ષણ પરિણામ નોન-નેગેટિવ હોય, એટલે કે તે નશાકારક પદાર્થોની હાજરી સૂચવે તો પુષ્ટિકરણ પરીક્ષણનાં પરિણામો જાણી શકાય ત્યાં સુધી પાઇલોટને તાત્કાલિક ફરજ પરથી દૂર કરવામાં આવે છે. ALPA ઇન્ડિયાએ પાઇલટોને કોઈ પણ નવી દવા શરૂ કરતાં પહેલાં તેમની સંસ્થાના મેડિકલ ઇન્ચાર્જની સલાહ લેવાની, તેમની બધી દવાઓ વિશે સચોટ માહિતી આપવાની અને દવાઓની ખરીદી માટે પ્રિસ્ક્રિપ્શન અને રસીદો સાચવવાની વિનંતી કરી છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
